ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਛਾਲਾ ਵਾਲਾ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸ਼ਾਮ ਦੀ ਸੰਧਿਆ ਵੰਧਨ ਕਰਕੇ, ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵਲੋਂ ਲਿਆਇਆ ਪਾਣੀ ਹੀ ਆਪਣਾ ਭੋਜਨ ਬਣਾਇਆ। ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਜੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਿਛੋਣੇ ਉੱਤੇ ਲੇਟ ਗਏ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰ ਧੋਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਸੀਤਾ, ਇੱਕ ਰੁੱਖ ਹੇਠਾਂ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਰਹੇ। ਉਸ ਰਾਤ ਗੁਹਾ ਵੀ ਆਪਣੇ ਰਥੀ ਨਾਲ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਹਥਿਆਰ ਫੜ ਕੇ, ਚੌਕਸੀ ਕਰਦਿਆਂ ਜਾਗਦਾ ਰਿਹਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੋ ਸਕੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਉਹ ਗਿਆਨੀ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਕਦੇ ਦੁੱਖ-ਕਲੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਵੇਖੇ ਸੀ ਤੇ ਸਦਾ ਆਰਾਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਆਹ ਲੰਮੀ ਰਾਤ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਲੰਘੀ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਇਕਵੰਜਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ। ਗੁਹਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਈ ਦੁੱਖੀ ਸੀ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਜਾਗਦੇ ਹੋਏ, ਨਿਰਮਲ ਦਿਲ ਵਾਲੇ ਰਾਘਵ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, "ਪਿਆਰੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਇਹ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਵਿਛੋਨਾ ਤਿਆਰ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਚਾਹੋ, ਇੱਥੇ ਆਰਾਮ ਕਰ ਲਓ। ਇੱਥੇ ਸਾਡੇ ਲੋਕ ਤਾਂ ਸਖ਼ਤੀਆਂ ਦੇ ਆਦੀ ਹਨ, ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਆਰਾਮ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ। ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਰਾਤ ਭਰ ਜਾਗਦੇ ਰਹਾਂਗੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਕਾਕੁਤਥਸ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰੀਏ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮੈਨੂੰ ਰਾਮ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੋਈ ਪਿਆਰਾ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਮੈਂ ਸੱਚ ਆਖਦਾ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਸੱਚ ਦੀ ਸੌਂਹ ਚੁੱਕ ਕੇ ਆਖਦਾ ਹਾਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਮੈਂ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਇੱਜ਼ਤ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦੀ ਆਸ ਰੱਖਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਜਦ ਤੱਕ ਰਾਮ ਜੀ ਇੱਥੇ ਸੀਤਾ ਜੀ ਨਾਲ ਸੁੱਤੇ ਹਨ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਸੱਜਣਾਂ ਸਮੇਤ, ਹਥ ਵਿੱਚ ਧਨੁਸ਼ ਫੜ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ। ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਵੀ ਗੱਲ ਅਣਜਾਣ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਚਾਰ ਭਾਗੀ ਫੌਜ ਵੀ ਆ ਜਾਵੇ, ਅਸੀਂ ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਹਰ੍ਹਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।" ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਗੁਹਾ, ਜਦ ਤੱਕ ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ, ਸਾਨੂੰ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ। ਇੱਥੇ ਸਾਨੂੰ ਕੇਵਲ ਧਰਮ ਹੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਸੁੱਤ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਜਾਂ ਜੀ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਜਾਂ ਖੁਸ਼ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਜਦ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਸੀਤਾ ਜੀ ਸਮੇਤ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਹਨ? ਉਹ ਰਾਮ, ਜਿਸਨੂੰ ਨਾਂ ਦੇਵ ਤੇ ਨਾਂ ਹੀ ਅਸੁਰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਹਰਾ ਸਕਦੇ, ਉਹ ਅੱਜ ਘਾਹ ਉੱਤੇ ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ, ਜੋ ਮੰਤ੍ਰ, ਤਪ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਉਪਰਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਇੱਕੋ ਪੁੱਤਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਹਨ। ਜਦ ਉਹ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਰਾਜਾ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਚਿਰ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ; ਧਰਤੀ ਜਲਦੀ ਹੀ ਵਿਧਵਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਉਹ ਰਾਣੀਆਂ, ਜੋ ਰੋ ਰੋ ਕੇ ਥੱਕ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ, ਹੁਣ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ; ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਚੁੱਪ ਹੈ। ਕੌਸਲਿਆ, ਰਾਜਾ, ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਵੀ—ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਕਿ ਇਹ ਰਾਤ ਉਹ ਜੀਊਣਗੇ। ਸ਼ਾਇਦ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਕੇ ਜੀ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਜੋ ਦੁੱਖ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰੇਗਾ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਭਗਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਵੇਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਰਾਜੇ ਦੀ ਬੇਕਦਰੀ ਕਰਕੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਮਹਾਨ ਰਾਜੇ ਦੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਸੱਤਾ ਕਿਵੇਂ ਰਹੇਗੀ, ਜਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ, ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ? ਜਦ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ, ਤਦ ਕੌਸਲਿਆ ਵੀ ਮਰ ਜਾਵੇਗੀ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਦਾ ਵੀ ਅੰਤ ਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਜਦ ਪਿਤਾ ਆਪਣੀ ਮਨ-ਚਾਹੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਮਰ ਜਾਵੇਗਾ। ਜਦ ਪਿਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ, ਤਾਂ ਲੋਕ ਰਾਜਾ ਦੇ ਅੰਤਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਣਗੇ। ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੋਹਣੀਆਂ ਚੌਕਾਂ, ਵੱਡੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਸੜਕਾਂ, ਮਹਲਾਂ ਤੇ ਹਵੈਲੀਆਂ, ਅਤੇ ਸੋਹਣੀਆਂ ਨੌਕਰਨੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਰਥਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ, ਹਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਸੀ, ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਸਾਜਾਂ ਦੀ ਧੁਨ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜਦਾ ਸੀ, ਹਰ ਸੁਭ ਲੱਛਣ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ, ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਲਬਾਲਬ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਾਗ-ਬਗੀਚੇ, ਮੇਲੇ ਤੇ ਸਮਾਗਮ ਲੱਗਦੇ ਰਹਿੰਦੇ, ਲੋਕ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਫਿਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ—ਕਾਸ਼! ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਜੀਉਂਦੇ ਰਹਿਣ, ਅਤੇ ਜਦ ਅਸੀਂ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਈਏ, ਤਾਂ ਉਸ ਮਹਾਨ, ਧਰਮਾਤਮਾ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਮੁੜ ਵੇਖੀਏ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਸਚੇ ਤੇ ਅਣਹਾਨੀ ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਜੰਗਲ ਵਾਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੁੜ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿਚ ਪਰਵਿਸ਼ ਕਰ ਸਕੀਏ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਦੁੱਖੀ ਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਉਥੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਰਿਹਾ ਤੇ ਰਾਤ ਲੰਘ ਗਈ। ਜਦ ਉਹ ਲੋਕ-ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਸੱਚੇ ਮਨ ਨਾਲ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਗੁਹਾ ਵੀ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰ ਪ੍ਰਤੀ ਗਹਿਰੀ ਮਮਤਾ ਕਰਕੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਜੂ ਲੈ ਆਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਬੀਮਾਰ ਹਾਥੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਬਾਵੰਜਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ। ਜਦ ਰਾਤ ਲੰਘ ਗਈ ਤੇ ਸਵੇਰ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਮਹਾਨ ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਸੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹ ਆਇਆ ਹੈ, ਸੁਹਾਵਣੀ ਰਾਤ ਲੰਘ ਗਈ ਹੈ। ਵੇਖੋ, ਕਾਲੀ-ਚੁੰਝ ਵਾਲੀ ਕੋਇਲ ਬੋਲ ਰਹੀ ਹੈ, ਤੇ ਮੋਰਾਂ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਆਓ, ਨਰਮ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ, ਇਸ ਤੇਜ਼ ਵਹਿੰਦੀ ਜਹਨਵੀ ਨਦੀ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰੀਏ, ਜੋ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।" ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਕਾਰਣ ਸੀ, ਗੁਹਾ ਅਤੇ ਰਥੀ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਰਾਮ ਜੀ ਦਾ ਹੁਕਮ ਸੁਣ ਕੇ, ਕਿਸ਼ਕਿੰਦ੍ਹਾ ਦੇ ਨੌਕਰ-ਸਿਰਮੌਰ ਨੇ ਜਲਦੀ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਇੱਕ ਚੰਗੀ ਤਿਆਰ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਜਹਾਜ਼ ਲਿਆਓ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀਆਂ ਪਤਵਾਰਾਂ ਹੋਣ ਤੇ ਜੋ ਪਾਰ ਲੰਘਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਵੇ।" ਇਹ ਹੁਕਮ ਸੁਣ ਕੇ, ਗੁਹਾ ਦੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਸੋਹਣੀ ਨੌਕਾ ਲਿਆ ਕੇ ਗੁਹਾ ਨੂੰ ਖ਼ਬਰ ਦਿੱਤੀ।