ਗੁਹਾ ਨੇ ਰਾਮ ਚੰਦ੍ਰ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਕੀ ਤੁਹਾਡੇ ਰਾਜ, ਦੋਸਤਾਂ ਅਤੇ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਠੀਕ ਹੈ?” ਜੋ ਕੁਝ ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੇ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਮੈਂ ਦਾਨ-ਉਪਹਾਰ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਹਾਂ। ਮੈਨੂੰ ਜਾਣੋ ਕਿ ਮੈਂ ਘਾਸ, ਛਾਲ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਗ-ਚਰਮ ਪਹਿਨਦਾ ਹਾਂ, ਫਲ-ਮੂਲ ਤੇ ਜੀਵਨ ਗੁਜਾਰਦਾ ਹਾਂ, ਧਰਮ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸੰਨਿਆਸੀ ਵਾਂਗ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਨੂੰ ਕੇਵਲ ਘੋੜਿਆਂ ਲਈ ਚਾਰਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਕੇਵਲ ਇਸੀ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਵਲੋਂ ਇਥੇ ਆਦਰ ਪਾਵਾਂਗਾ। ਇਹ ਘੋੜੇ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਪਿਆਰੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੰਗੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਆਦਰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਾਂਗਾ। ਇਹ ਸੁਣਕੇ ਗੁਹਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਘੋੜਿਆਂ ਲਈ ਪਾਣੀ ਤੇ ਚਾਰਾ ਤੁਰੰਤ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਚੰਦ੍ਰ ਜੀ, ਛਾਲ ਦਾ ਉਪਰਨਾ ਪਹਿਨਕੇ, ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਸੰਧਿਆ ਦੀ ਵਿਧੀ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਜੀ ਵਲੋਂ ਲਿਆ ਪਾਣੀ ਹੀ ਆਪਣਾ ਭੋਜਨ ਬਣਾਇਆ। ਜਦ ਰਾਮ ਜੀ ਧਰਤੀ ਤੇ ਵਿਛਾਈ ਘਾਸ ਉੱਤੇ ਲੇਟੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰ ਧੋਏ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਸੀਤਾ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਇਕ ਰੁੱਖ ਹੇਠਾਂ ਖੜੇ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕੀਤੀ। ਗੁਹਾ ਵੀ ਆਪਣੇ ਰਥ-ਸਵਾਰੀ ਨਾਲ, ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ (ਲਕਸ਼ਮਣ) ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਚੌਕਸ ਤੇ ਤੀਰ-ਕਮਾਨ ਨਾਲ ਸਜਗ ਰਹਿ ਕੇ ਰਾਮ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਗੁਣਵਾਨ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਦੁਖ-ਕਲੇਸ਼ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਤੇ ਆਰਾਮ-ਅਭਿਆਸਤ ਸੀ, ਜੰਗਲ ਦੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲੇਟਿਆ, ਅਤੇ ਲੰਮੀ ਰਾਤ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਬੀਤ ਗਈ। ਹੁਣ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਇਕੱਵੰਜਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ। ਗੁਹਾ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿਚ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਜਾਗਦੇ ਤੇ ਸੱਚੇ ਰਾਘਵ (ਰਾਮ) ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ thus ਗੱਲ ਕੀਤੀ, “ਪਿਆਰੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਵਿਛੌਨਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੇ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਵਿਖੇ ਹੋ। ਇੱਥੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਕਲੇਸ਼-ਕਠਿਨਾਈ ਦੇ ਆਦੀ ਹਨ, ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਆਰਾਮ ਲਈ ਉਚਿਤ ਹੋ; ਅਸੀਂ ਰਾਤ ਭਰ ਜਾਗ ਕੇ ਕਾਕੁਤਸਥ (ਰਾਮ) ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਾਂਗੇ। ਦੁਨੀਆਂ 'ਚ ਮੇਰੇ ਲਈ ਰਾਮ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੋਈ ਪਿਆਰਾ ਨਹੀਂ; ਮੈਂ ਇਹ ਸੱਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਤੇ ਸੱਚ ਦੀ ਸਪਥ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਇਸ ਸੰਸਾਰ 'ਚ ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ੀ, ਧਰਮ ਤੇ ਸੁੱਚਾ ਸੁਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਆਸ ਰੱਖਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਮਿੱਤਰ ਰਾਮ ਦੀ, ਜੋ ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਲੇਟਿਆ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ, ਚਾਰ ਪਾਸੇ, ਕਮਾਨ ਹੱਥ ਵਿਚ ਲੈ ਕੇ ਰਾਖੀ ਕਰਾਂਗਾ। ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਫਿਰਦਾ ਹਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਅਣਜਾਣ ਨਹੀਂ; ਭਾਵੇਂ ਚੌਕੜੀ ਫੌਜ ਵੀ ਆ ਜਾਵੇ, ਅਸੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਤ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।” ਇਸ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੀ ਰਾਖੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ, ਇਸ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਅਸੀਂ ਕੇਵਲ ਧਰਮ ਹੀ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਸੌ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਜਾਂ ਜੀਵਨ ਤੇ ਸੁਖ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਜਦ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲੇਟੇ ਹਨ? ਜਿਸ ਨੂੰ ਨ ਤੋ ਦੇਵ ਤੇ ਨ ਅਸੁਰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮਾਤ ਦੇ ਸਕਦੇ, ਉਹ ਅੱਜ ਘਾਸ ਉੱਤੇ ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਆਰਾਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨਤਰ, ਤਪ ਤੇ ਉੱਦਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ, ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਇਕਲੌਤਾ ਪੁੱਤਰ, ਉੱਚ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਜੰਗਲ ਚਲੇ ਜਾਣ ਨਾਲ, ਰਾਜਾ ਲੰਮਾ ਜੀਵ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ; ਧਰਤੀ ਜਲਦੀ ਹੀ ਵਿਧਵਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਰਾਣੀਆਂ, ਥੱਕ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉੱਚੀ ਰੋਹ-ਧੋਹ ਮੁੱਕ ਗਈ ਹੈ; ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਪਿਆਰੇ, ਰਾਜ-ਮਹਿਲ ਹੁਣ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੌਸਲਿਆ, ਰਾਜਾ, ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਵੀ—ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਇਹ ਰਾਤ ਜੀਵੇਗਾ। ਸ਼ਾਇਦ ਮੇਰੀ ਮਾਂ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਕੇ, ਜੀਵ ਜਾਵੇ; ਪਰ ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਵੀਰ ਦੀ ਮਾਂ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਦੁਖ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਭਗਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਤੇ ਵੇਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦਾ ਸੀ, ਰਾਜੇ ਦੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਰਾਜਾ, ਜਦ ਆਪਣਾ ਵੱਡਾ, ਪਿਆਰਾ, ਉੱਤਮ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕੇਗਾ, ਉਸ ਦੀ ਜਿੰਦ ਕਿਵੇਂ ਰਹੇਗੀ? ਜਦ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ, ਤਾਂ ਕੌਸਲਿਆ ਵੀ ਪਿੱਛੋਂ ਸੰਕਟ ਵਿਚ ਆ ਜਾਵੇਗੀ; ਫਿਰ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਵੀ ਆਪਣਾ ਅੰਤ ਵੇਖੇਗੀ। ਪਿਤਾ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ, ਤੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਜ-ਸਿੰਘਾਸਨ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਬਠਾ ਸਕਿਆ, ਉਹ ਵੀ ਸੰਕਟ ਵਿਚ ਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਜਦ ਪਿਤਾ ਚਲਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਤੇ ਉਹ ਸਮਾਂ ਆਵੇਗਾ, ਤਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਉਹ ਰਾਜਾ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਾਂਗੇ। ਅਯੋਧਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਚੌਕ, ਵੱਡੀਆਂ ਸੜਕਾਂ, ਮਹਲ ਤੇ ਰਾਜ-ਮਹਿਲ, ਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨਚਨੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਥ, ਘੋੜੇ, ਹਾਥੀ, ਤੇ ਵਾਦ-ਯੰਤਰਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਹੈ, ਹਰ ਸ਼ੁਭ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਤੇ ਖੁਸ਼, ਸੁਖੀ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ; ਬਾਗਾਂ-ਬਹਾਰਾਂ, ਮੇਲ-ਮਿਲਾਪ ਤੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਲੋਕ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਫਿਰਦੇ ਹਨ। ਕਾਸ਼ ਦਸ਼ਰਥ ਜੀ ਜੀਵਦੇ ਰਹਿਣ, ਤੇ ਜਦ ਅਸੀਂ ਜੰਗਲ-ਵਾਸ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਵਾਂ, ਉਹ ਮਹਾਨ, ਧਰਮਵਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਵੇਖ ਸਕੀਏ। ਜੇ ਅਸੀਂ, ਸੱਚੇ ਤੇ ਅਣਹਾਨ ਹੋਏ, ਫਿਰ ਜੰਗਲ-ਵਾਸ ਮਗਰੋਂ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਪਰਵਿਸ਼ ਕਰੀਏ। ਜਦ ਮਹਾਨ-ਅਤਮਾ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ, ਉੱਥੇ ਰਿਹਾ, ਰਾਤ ਬੀਤ ਗਈ। ਜਦ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਜੋ ਲੋਕ-ਹਿਤ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਸੀ, ਸੱਚ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਗੁਹਾ, ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਮਿੱਤਰ ਲਈ, ਵੱਡੇ ਪਿਆਰ ਵਿਚ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਪੀੜਾ ਵਿਚ, ਅੰਸੂ ਵਗਾ ਬੈਠਾ। ਹੁਣ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਬਾਵੰਜਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਰਾਤ ਬੀਤ ਗਈ ਤੇ ਸਵੇਰ ਹੋ ਗਿਆ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੁਭ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲੇ ਭਰਾ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ (ਲਕਸ਼ਮਣ) ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਸੁਭ ਰਾਤ ਮੁੱਕ ਗਈ; ਵੇਖੋ, ਪਿਆਰੇ, ਕਾਲੀ-ਪੰਖ ਵਾਲੀ ਕੋਇਲ ਬੋਲ ਰਹੀ ਹੈ।