ਜਦੋਂ ਗੁਹਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਗੱਲ ਰਾਮ ਚੰਦਰ ਜੀ ਅੱਗੇ ਰੱਖੀ, ਤਾਂ ਰਘੁਨੰਦਨ ਨੇ ਪਿਆਰ ਭਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਮ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਗੁਹਾ, ਤੂੰ ਜਿਹੜਾ ਸਨਮਾਨ ਤੇ ਪਿਆਰ ਸਾਨੂੰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਹੜੀ ਤੂੰ ਪੈਦਲ ਆ ਕੇ ਸਾਡੀ ਆਤਮਿਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ, ਇਸ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹਾਂ।" ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਜਬੂਤ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਗੁਹਾ ਨੂੰ ਜੱਫੀ ਪਾਈ ਤੇ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਗੁਹਾ, ਤੇਰਾ ਤੇ ਤੇਰੇ ਸਾਕਾਂ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਖੀ ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਵੇਖ ਕੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਿਆ।" ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਤੇਰਾ ਰਾਜ, ਤੇਰੇ ਮਿੱਤਰ, ਤੇਰੀ ਦੌਲਤ—ਸਭ ਕੁਸ਼ਲ ਮੰਗਲ ਹੈ? ਤੂੰ ਜੋ ਸਾਡੇ ਲਈ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ, ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਮੈਂ ਦਾਨ ਜਾਂ ਤੋਹਫਾ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ।" ਰਾਮ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ, "ਮੈਨੂੰ ਘਾਸ, ਛਾਲ ਤੇ ਮ੍ਰਿਗ ਛਾਲ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ, ਫਲ-ਮੂਲ ਖਾਣ ਵਾਲਾ, ਧਰਮ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਤਪਸਵੀ ਸਮਝ। ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ, ਸਿਰਫ ਘੋੜਿਆਂ ਲਈ ਚਾਰਾ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਤੂੰ ਇਹੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰ ਦੇਵੇਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਸਮਝਾਂਗਾ ਕਿ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਪੂਰਾ ਆਦਰ ਦਿੱਤਾ।" ਰਾਮ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, "ਇਹ ਘੋੜੇ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦਸ਼ਰਥ ਜੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰੇ ਹਨ। ਜੇ ਤੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੇਵਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਇਹੀ ਮੈਨੂੰ ਤੇਰਾ ਸਨਮਾਨ ਲੱਗੇਗਾ।" ਗੁਹਾ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਘੋੜਿਆਂ ਲਈ ਪਾਣੀ ਤੇ ਚਾਰਾ ਲਿਆ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਮ ਨੇ ਛਾਲ ਦਾ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨਿਆ, ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਸੰਧਿਆ ਵੰਦਨ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਜੀ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਲਿਆ ਪਾਣੀ ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਜੀ ਜਮੀਨ ਉੱਤੇ ਵਿਛੀ ਘਾਸ ਉੱਤੇ ਲੇਟ ਗਏ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰ ਧੋਏ, ਤੇ ਫਿਰ ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਇਕ ਰੁੱਖ ਹੇਠਾਂ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ। ਗੁਹਾ ਵੀ ਆਪਣੇ ਰਥੀ ਨਾਲ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਧਨੁਸ਼ ਫੜ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਾ, ਜਾਗਦਾ ਤੇ ਚੌਕਸੀ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਰਾਖੀ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦਸ਼ਰਥ ਨੰਦਨ ਰਾਮ, ਜੋ ਕਦੇ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਸੀ ਤੇ ਸਦਾ ਸੁਖ-ਸੁਵਿਧਾ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਹ ਜਮੀਨ ਉੱਤੇ ਲੇਟਿਆ ਰਹਿਣ ਲੱਗਾ ਤੇ ਲੰਮੀ ਰਾਤ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਲੰਘਣ ਲੱਗੀ। ਹੁਣ, ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਇਕਾਵੰਜਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ। ਗੁਹਾ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਕੇ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ, ਜਾਗਦੇ ਹੋਏ, ਨਿਰਮਲ ਮਨ ਵਾਲੇ ਰਘੁਨੰਦਨ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਜੀ ਕੋਲ ਆਇਆ ਤੇ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, "ਹੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਇਹ ਸੁਖਦਾਈ ਸੌਣ ਲਈ ਵਿਛੌਣਾ ਤੇਰੇ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਤੂੰ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰ। ਸਾਡੇ ਲੋਕ ਤਾਂ ਸਖ਼ਤੀ ਦੇ ਆਦੀ ਹਨ, ਪਰ ਤੂੰ ਤਾਂ ਸੁਖ ਲਈ ਬਣਿਆ ਹੈਂ। ਅਸੀਂ ਰਾਤ ਭਰ ਜਾਗ ਕੇ ਤੇਰੀ ਰਾਖੀ ਕਰਾਂਗੇ।" ਗੁਹਾ ਨੇ ਭਾਵੁਕ ਹੋ ਕੇ ਕਿਹਾ, "ਸੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰਾਮ ਤੋਂ ਪਿਆਰਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਗੱਲ ਮੈਂ ਸੱਚਾਈ ਦੀ ਕਸਮ ਖਾ ਕੇ ਆਖਦਾ ਹਾਂ। ਰਾਮ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਵੱਡੀ ਇੱਜ਼ਤ, ਧਰਮ ਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਸਾਕਾਂ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਧਨੁਸ਼ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜ ਕੇ, ਇੱਥੇ ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ ਲੇਟੇ ਰਾਮ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਾਂਗਾ।" ਗੁਹਾ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਜੰਗਲ ਮੇਰੇ ਲਈ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ, ਜਿੱਥੇ ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਅਣਜਾਣ ਹੋਵੇ। ਚਾਹੇ ਚਾਰ ਫੌਜਾਂ ਵਾਲਾ ਵੱਡਾ ਦਲ ਵੀ ਆ ਜਾਵੇ, ਅਸੀਂ ਉਸਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਜੀ ਨੇ ਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਗੁਹਾ, ਜਦ ਤੂੰ ਸਾਡੀ ਰਾਖੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਇੱਥੇ ਸਾਨੂੰ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ; ਇੱਥੇ ਸਾਨੂੰ ਸਿਰਫ ਧਰਮ ਹੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਸੁੱਤ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਜਾਂ ਜੀ ਸਕਦਾ ਹਾਂ ਜਾਂ ਖੁਸ਼ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਜਦ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ ਜਮੀਨ ਉੱਤੇ ਲੇਟੇ ਹਨ?" ਲਕਸ਼ਮਣ ਜੀ ਨੇ ਭਾਵੁਕਤਾ ਨਾਲ ਆਖਿਆ, "ਜਿਸਨੂੰ ਨ ਦੇਵ ਤੇ ਨ ਅਸੁਰ ਜੰਗ ਵਿਚ ਹਰਾ ਸਕਦੇ, ਉਹ ਅੱਜ ਘਾਸ ਉੱਤੇ ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਲੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਦਸ਼ਰਥ ਜੀ ਦਾ ਇਕੱਲਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਮੰਤਰ, ਤਪ ਤੇ ਉੱਦਮ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਅੱਜ ਇੱਥੇ ਹੈ। ਜਦ ਰਾਮ ਜੀ ਜੰਗਲ ਚਲੇ ਗਏ, ਪਿਤਾ ਜੀ ਕਿੰਨਾ ਜੀਉਣਗੇ? ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਜਲਦੀ ਹੀ ਵਿੱਧਵਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ।" "ਜਿਹੜੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਮਾਰਦੀਆਂ ਸਨ, ਹੁਣ ਉਹ ਥੱਕ ਕੇ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਰਾਜ ਮਹਲ ਹੁਣ ਸੁੰਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਕੌਸਲਿਆ, ਪਿਤਾ ਜੀ, ਤੇ ਮੇਰੀ ਮਾਂ—ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਇਹ ਰਾਤ ਨਹੀਂ ਕੱਟ ਸਕੇਗਾ। ਸ਼ਾਇਦ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਸਤ੍ਰੁਘਨ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਕੇ ਜੀਉਂਦੀ ਰਹਿ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਜੋ ਦੁੱਖ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹੈ।" "ਜੋ ਆਯੋਧਿਆ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਪਿਤਾ ਜੀ ਆਪਣਾ ਵੱਡਾ, ਪਿਆਰਾ ਤੇ ਉੱਚ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਪੁੱਤਰ ਨਾ ਵੇਖ ਸਕਣ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਜੀਊਣਗੇ? ਜਦ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਗੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗੀ, ਤੇ ਫਿਰ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗੀ।" "ਜਦ ਪਿਤਾ ਜੀ ਆਪਣੀ ਮਨ-ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਜੀਉਂਦੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਗੇ। ਜਦ ਉਹ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ, ਲੋਕ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਜਾਣਗੇ।" "ਆਯੋਧਿਆ, ਜਿਸਦੇ ਚੌਕ ਸੁੰਦਰ, ਰਸਤੇ ਵਿਵਸਥਿਤ, ਮਹਲ-ਹਵੈਲੀਆਂ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਨਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਜਿੱਥੇ ਰਥ, ਘੋੜੇ, ਹਾਥੀ, ਸੰਗੀਤ ਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦੀ ਰੌਣਕ ਸੀ, ਉਹ ਰਾਜਧਾਨੀ, ਜਦ ਤਕ ਪਿਤਾ ਜੀ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਤੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਰਹੇਗੀ।" "ਕਾਸ਼, ਪਿਤਾ ਜੀ ਜੀਉਂਦੇ ਰਹਿਣ, ਤੇ ਜਦ ਅਸੀਂ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਈਏ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਧਰਮੀ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਸਕੀਏ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਸੱਚੇ ਤੇ ਅਘਾਤ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਬਣ ਕੇ, ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ ਆਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਆ ਸਕੀਏ!" ਜਦ ਇਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਇੰਝ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਰਾਤ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਲੰਘ ਗਈ। ਜਦ ਲੋਕ-ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੇ ਇਹ ਸੱਚੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਤਾਂ ਗੁਹਾ, ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਮਿੱਤਰ ਲਈ ਡੂੰਘੀ ਮਮਤਾ ਕਰਕੇ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਪੀੜਾ ਵਿੱਚ, ਅੱਖਾਂ 'ਚ ਹੰਝੂ ਲਿਆਇਆ।