ਜਦੋਂ ਰਾਮਚੰਦਰ ਜੀ ਗੁਹਾ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੇ, ਗੁਹਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਆਦਰ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਰਾਮ! ਇਹ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਤੁਹਾਡੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੇ ਸੇਵਕ ਹਾਂ, ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੇ ਮਾਲਕ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੀ ਰਿਆਸਤ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਲਾਓ।" ਗੁਹਾ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੁਆਦਲੇ ਭੋਜਨ, ਪੀਣ ਲਈ ਪਦਾਰਥ, ਵਧੀਆ ਵਿਛੌਣੇ ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਲਈ ਚਾਰਾ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਸੁਖ ਸਹੂਲਤਾਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ। ਇਹ ਸਭ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਮਚੰਦਰ ਜੀ ਨੇ ਗੁਹਾ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਲਗਾ ਕੇ ਕਿਹਾ, "ਗੁਹਾ! ਅਸੀਂ ਤੇਰੇ ਵਲੋਂ ਮਿਲੇ ਆਦਰ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹਾਂ। ਤੈਨੂੰ ਤੇਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਸੁਖੀ ਦੇਖ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਈ।" ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਕੀ ਤੇਰੀ ਰਿਆਸਤ, ਦੋਸਤ ਅਤੇ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਸਭ ਠੀਕ ਹਨ? ਜੋ ਕੁਝ ਤੂੰ ਸਾਡੇ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਮੈਂ ਦਾਨ ਜਾਂ ਉਪਹਾਰ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ। ਮੈਨੂੰ ਘਾਸ, ਛਾਲ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਗਚਰਮ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ, ਫਲ-ਮੂਲ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਵਨਵਾਸੀ ਸਮਝ। ਮੈਨੂੰ ਸਿਰਫ ਘੋੜਿਆਂ ਲਈ ਚਾਰਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦਸ਼ਰਥ ਜੀ ਨੂੰ ਇਹ ਘੋੜੇ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰੇ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੰਗੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰਕੇ ਹੀ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਆਦਰ ਨੂੰ ਮੰਨ ਲਵਾਂਗਾ।" ਗੁਹਾ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਘੋੜਿਆਂ ਲਈ ਪਾਣੀ ਤੇ ਚਾਰਾ ਲਿਆਇਆ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਮ ਨੇ ਛਾਲ ਦੀ ਚਾਦਰ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਸਾਂਝ ਦੀ ਸੰਧਿਆ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ। ਰਾਤ ਦੇ ਭੋਜਨ ਵਜੋਂ ਰਾਮ ਨੇ ਸਿਰਫ ਪਾਣੀ ਪੀਤਾ ਜੋ ਲਕਸ਼ਮਣ ਜੀ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਲੈ ਕੇ ਆਏ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਵਿਛਾਈ ਘਾਹ ਉੱਤੇ ਲੇਟ ਗਏ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰ ਧੋਏ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਜੀ ਸਮੇਤ ਇਕ ਰੁੱਖ ਹੇਠਾਂ ਖੜੇ ਰਹਿ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਗੁਹਾ ਆਪਣੇ ਰਥੀ ਸਮੇਤ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਹਥਿਆਰ ਨਾਲ ਸਚੇਤ ਰਹਿ ਕੇ ਰਾਤ ਭਰ ਰਾਮ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਅਤੇ ਆਰਾਮ ਪਸੰਦ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ, ਜਿਹੜੇ ਕਦੇ ਦੁੱਖ-ਕਲੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਵੇਖੇ ਸੀ, ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਲੇਟੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਲੰਮੀ ਰਾਤ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਲੰਘੀ। ਫਿਰ, ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਇਕਵੰਜਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਗੁਹਾ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਈ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਦੁਖੀ ਮਨ ਨਾਲ ਜਾਗਦੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਨਿਰਭੀਕ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, "ਪਿਆਰੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ! ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਇਹ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਵਿਛੌਣਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਚਾਹੋ, ਇੱਥੇ ਆਰਾਮ ਕਰੋ। ਸਾਡੇ ਲੋਕ ਤਾਂ ਤਕਲੀਫਾਂ ਦੇ ਆਦੀ ਹਨ, ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਆਰਾਮ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ। ਅਸੀਂ ਰਾਤ ਭਰ ਜਾਗ ਕੇ ਕਾਕੁਤਸਥ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਾਂਗੇ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮੈਨੂੰ ਰਾਮ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਿਆਰਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਇਹ ਗੱਲ ਸੱਚ-ਮੁੱਚ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਰਾਮ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਮੈਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਨਾਮ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਸੁੱਚਾ ਸੁਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਂਗਾ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਧਨੁਸ਼ ਫੜ ਕੇ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਮਿੱਤਰ ਰਾਮ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਾਂਗਾ, ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਆਰਾਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।" ਗੁਹਾ ਨੇ ਹੋਰ ਕਿਹਾ, "ਇਹ ਜੰਗਲ ਮੇਰੇ ਲਈ ਅਣਜਾਣ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਚਾਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਾਲੀ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਵੀ ਆ ਜਾਵੇ, ਅਸੀਂ ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਹਰਾਂ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।" ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਗੁਹਾ! ਜਦ ਤੱਕ ਤੂੰ ਸਾਡੀ ਰਾਖੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਸਾਨੂੰ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ। ਸਾਨੂੰ ਇੱਥੇ ਸਿਰਫ ਧਰਮ ਹੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।" ਫਿਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਪੀੜਾ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ, "ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਸੌ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਜਾਂ ਸੁਖੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਜਦ ਦੋਵੇਂ ਦਸ਼ਰਥ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਮਾਤਾ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਲੇਟੇ ਹਨ? ਜੋ ਰਾਮ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵਤਾ ਜਾਂ ਅਸੁਰ ਵੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਹਰਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਉਹ ਅੱਜ ਘਾਹ ਉੱਤੇ ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ ਆਰਾਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਜੋ ਰਾਮ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੰਤ੍ਰ, ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਯਤਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜੋ ਦਸ਼ਰਥ ਜੀ ਦੇ ਇਕਲੌਤੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ, ਉਹ ਅੱਜ ਵਨਵਾਸੀ ਬਣੇ ਹਨ।" "ਰਾਮ ਦੇ ਵਨ ਨੂੰ ਜਾਣ ਨਾਲ, ਪਿਤਾ ਜੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮੇਂ ਨਹੀਂ ਜੀਉਣਗੇ; ਧਰਤੀ ਵੀ ਜਲਦੀ ਹੀ ਵਿਧਵਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਰਾਣੀਆਂ, ਜੋ ਅੱਜ ਤੱਕ ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਹੁਣ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਮਹਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਚਾਨਣ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਕੌਸਲਿਆ, ਪਿਤਾ ਜੀ, ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਭੀ, ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਕਿ ਉਹ ਇਹ ਰਾਤ ਜੀਉਣਗੇ। ਸ਼ਾਇਦ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਸਤ੍ਰੁਘਨ ਦੇ ਚਿੰਤਾ ਕਰਕੇ ਜੀ ਲਏ, ਪਰ ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਵੀਰ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਮਾਂ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਦੁੱਖ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹੈ।" "ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ, ਜੋ ਇਕ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਜਦ ਆਪਣਾ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕੇਗਾ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਜੀਉਣਗੇ? ਜਦ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਗੇ, ਫਿਰ ਕੌਸਲਿਆ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗੀ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗੀ। ਜਦ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੀ ਆਖਰੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਜਸਿੰਘਾਸਨ ਤੇ ਨਹੀਂ ਬਿਠਾਇਆ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਦੇਣਗੇ। ਜਦ ਉਹ ਸਮਾਂ ਆ ਜਾਵੇਗਾ, ਲੋਕ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਣਗੇ।" "ਅਯੋਧਿਆ, ਜਿਸਦੇ ਸੁੰਦਰ ਚੌਕ, ਵਿਖੇ ਵੱਡੀਆਂ ਸੜਕਾਂ, ਮਹਲ ਅਤੇ ਹਟੀਆਂ, ਅਤੇ ਸੋਹਣੀਆਂ ਨਚਨ ਵਾਲੀਆਂ ਰਮਣੀਆਂ ਹਨ; ਜਿੱਥੇ ਰਥ, ਘੋੜੇ, ਹਾਥੀ, ਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਧੁਨ, ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਅਤੇ ਲੋੜੀਂਦੇ ਸਭ ਪਦਾਰਥ ਹਨ; ਜਿੱਥੇ ਬਾਗ-ਬਗੀਚੇ, ਮੇਲੇ ਅਤੇ ਉਤਸਵ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਲੋਕ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਵੱਸਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ ਵੀ ਹੁਣ ਸੁੰਨ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।" "ਕਾਸ਼ ਪਿਤਾ ਜੀ ਜੀਉਣ, ਅਤੇ ਸਾਡਾ ਵਨਵਾਸ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਸੀਂ ਮੁੜ ਕੇ ਜਾਵਾਂ, ਅਤੇ ਉਸ ਮਹਾਨ, ਧਰਮੀ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਫਿਰ ਮਿਲੀਏ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਸੱਚੇ ਅਤੇ ਅਖੰਡ ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ, ਵਾਪਸ ਅਯੋਧਿਆ ਪਰਤ ਸਕੀਏ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਵੇਗੀ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਤ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾ ਵਿਚ, ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਸੀਤਾ, ਅਤੇ ਗੁਹਾ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਭਾਵਾਂ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਡੁੱਬੇ ਰਹੇ, ਪਰ ਪਰਸਪਰ ਪਿਆਰ, ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਵਨਵਾਸ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧੇ।