ਜਦ ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਨਿਸ਼ਾਦ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚੇ, ਉਥੇ ਨਿਸ਼ਾਦਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਸਖਾ, ਮਹਾਨ ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਗੁਹਾ ਰਾਜਾ, ਆਪਣੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਮੰਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਕਟੰਬੀਆਂ ਸਮੇਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਵਾਗਤ ਲਈ ਆਇਆ। ਜਦ ਗੁਹਾ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਰਾਮ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਹੱਦ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਿਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਲਈ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਦੂਰੋਂ ਨਿਸ਼ਾਦ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ। ਗੁਹਾ ਨੇ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਕੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ ਤੇ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਕਿਹਾ, "ਰਾਮ, ਇਹ ਧਰਤੀ ਤੇਰੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਯੋਧਿਆ ਤੇਰੀ ਸੀ। ਦੱਸ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਕੌਣ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਿਹੜਾ ਅਜਿਹਾ ਪਿਆਰਾ ਮਹਿਮਾਨ ਪਾਵੇ?" ਫਿਰ ਗੁਹਾ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੁਆਦਿਸ਼ਟ ਭੋਜਨ ਤੇ ਪੀਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਲਿਆ ਕੇ ਪਾਣੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬੋਲੇ, "ਤੁਹਾਡਾ ਸਵਾਗਤ ਹੈ, ਰਾਮ ਜੀ! ਇਹ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਤੇਰੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਤੇਰੇ ਦਾਸ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਸਾਡਾ ਮਾਲਕ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਰਾਜ ਕਰ। ਇਹ ਲੈ, ਖਾਣ-ਪੀਣ, ਆਰਾਮ ਕਰਨ ਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਲਈ ਚਾਰਾ, ਤੇਰੇ ਲਈ ਸਭ ਕੁਝ ਹਾਜ਼ਿਰ ਹੈ।" ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਗੁਹਾ, ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਆਦਰ ਦਿੱਤਾ, ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ਤੇ ਆ ਕੇ, ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਸਵਾਗਤ ਕਰਕੇ। ਧੰਨ ਹੈ, ਜੋ ਅੱਜ ਤੈਨੂੰ ਤੇਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਚੰਗਾ-ਭਲਾ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਸਭ ਕੁਸ਼ਲ ਹੈ? ਤੇਰਾ ਰਾਜ, ਦੋਸਤ ਤੇ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਠੀਕ ਹਨ? ਜੋ ਕੁਝ ਤੂੰ ਸਾਡੇ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ, ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਮਨ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਮੈਂ ਤੋਹਫੇ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ। ਮੈਨੂੰ ਸਿਰਫ ਘੋੜਿਆਂ ਲਈ ਚਾਰੇ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਘਾਸ, ਛਾਲ ਤੇ ਮ੍ਰਿਗਚਰਮ ਪਾਉਂਦੇ ਹਾਂ, ਫਲ-ਮੂਲ ਖਾਂਦੇ ਹਾਂ, ਧਰਮ ਨੂ ਸਮਰਪਿਤ ਹਾਂ ਤੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।" "ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦਸ਼ਰਥ ਜੀ ਨੂੰ ਇਹ ਘੋੜੇ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰੇ ਹਨ। ਜੇ ਤੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰੇਂ, ਤਾਂ ਇਹੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਤੇਰਾ ਸਤਿਕਾਰ ਹੋਵੇਗਾ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਗੁਹਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਘੋੜਿਆਂ ਲਈ ਪਾਣੀ ਤੇ ਚਾਰਾ ਜਲਦੀ ਲਿਆਉਣ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੇ ਛਾਲ ਦਾ ਵਸਤ੍ਰ ਪਾ ਕੇ, ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਸੰਧਿਆ ਵੰਦਨਾ ਕੀਤੀ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਪਾਣੀ ਲਿਆ ਕੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਰਾਮ ਨੇ ਹੀ ਆਪਣਾ ਭੋਜਨ ਮੰਨਿਆ। ਜਦ ਰਾਮ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਲੇਟੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰ ਧੋਏ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਇਕ ਰੁੱਖ ਹੇਠਾਂ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਗੁਹਾ ਆਪਣੇ ਰਥੀ ਨਾਲ, ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਾ, ਜਾਗਦਾ ਤੇ ਰਾਮ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਉਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਕਦੇ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਸੀ ਤੇ ਸਦਾ ਸੁਖਾਂ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਲੇਟਿਆ, ਰਾਤ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਲੰਘੀ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਇਕਾਵੰਜਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ। ਗੁਹਾ, ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਕੇ, ਜਾਗਦੇ ਹੋਏ, ਨਿਰਪੱਖ ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, "ਪਿਆਰੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਇਹ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਸੈਜ ਤੇਰੇ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚਾਹੋ, ਇੱਥੇ ਆਰਾਮ ਕਰ ਲਓ। ਸਾਡੇ ਲੋਕ ਤਾਂ ਤਕਲੀਫਾਂ ਦੇ ਆਦੀ ਹਨ, ਪਰ ਤੂੰ ਆਰਾਮ ਯੋਗ ਹੈਂ। ਅਸੀਂ ਰਾਤ ਭਰ ਜਾਗ ਕੇ ਕਕੁਤਥ ਰਾਮ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਾਂਗੇ।" "ਸੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮੈਨੂੰ ਰਾਮ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੋਈ ਪਿਆਰਾ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਗੱਲ ਮੈਂ ਸੱਚੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ ਤੇ ਸੱਚ ਦੀ ਕਸਮ ਖਾਂਦਾ ਹਾਂ। ਰਾਮ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਮੈਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ, ਧਰਮ ਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦੀ ਆਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਕਟੰਬੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਹੱਥ ਵਿਚ ਧਨੁਸ਼ ਫੜ ਕੇ, ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਰਾਖੀ ਕਰਦਿਆਂ, ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਮਿੱਤਰ ਰਾਮ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਾਂਗਾ, ਜਦ ਉਹ ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਲੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।" "ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਮੈਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਪਤਾ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਸਦਾ ਫਿਰਦਾ ਹਾਂ। ਚਾਹੇ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਵੀ ਆ ਜਾਵੇ, ਅਸੀਂ ਉਸ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।" ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਗੁਹਾ, ਜਦ ਤੂੰ ਸਾਡੀ ਰਾਖੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਇੱਥੇ ਸਾਨੂੰ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ। ਸਾਨੂੰ ਇੱਥੇ ਕੇਵਲ ਧਰਮ ਹੀ ਦਿੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਰ ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਸੁੱਤ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਜਾਂ ਜੀ ਸਕਦਾ ਹਾਂ ਜਾਂ ਖੁਸ਼ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਜਦ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਲੇਟੇ ਹਨ?" "ਉਹ, ਜਿਸਨੂੰ ਨਾ ਦੇਵ, ਨਾ ਅਸੁਰ ਜੰਗ ਵਿਚ ਹਰਾ ਸਕਦੇ ਸਨ, ਅੱਜ ਉਹ ਘਾਸ ਉੱਤੇ ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਲੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ, ਜੋ ਮੰਤਰ, ਤਪ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉੱਦਮਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਇਕਲੌਤਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ।" "ਉਸਦੇ ਜੰਗਲ ਚਲੇ ਜਾਣ ਨਾਲ, ਪਿਤਾ ਰਾਜਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਜੀਊਣਗੇ; ਜ਼ਰੂਰ ਧਰਤੀ ਜਲਦੀ ਹੀ ਵਿਧਵਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਮਹਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਹੁਣ ਥੱਕ ਕੇ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ; ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਰਾਜ ਮਹਿਲ ਹੁਣ ਸੁੰਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।" "ਕੌਸਲਿਆ, ਪਿਤਾ ਮਹਾਰਾਜ, ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਵੀ – ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਰਾਤ ਬਚ ਜਾਣਗੇ। ਸ਼ਾਇਦ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਸਤ੍ਰੁਘਨ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਕੇ ਜੀ ਲਵੇ, ਪਰ ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਵੱਡੇ ਵੀਰ ਦੀ ਮਾਂ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਘਾਤਕ ਹੈ।" "ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਭਗਤੀ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਵੇਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਰਾਜੇ ਦੀ ਦੁਖੀ ਹਾਲਤ ਕਰਕੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਰਾਜਾ ਦੀ ਜਿੰਦ ਕਿਵੇਂ ਰਹਿ ਸਕੇਗੀ, ਜਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ, ਪਿਆਰੇ, ਉੱਚੀ ਜਾਤੀ ਵਾਲੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕੇਗਾ?" "ਜਦ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ, ਤਾਂ ਕੌਸਲਿਆ ਵੀ ਮਰ ਜਾਵੇਗੀ, ਤੇ ਫਿਰ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਵੀ। ਜਦ ਪਿਤਾ ਆਪਣੀ ਮਨ-ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਜਗੱਦੀ 'ਤੇ ਨ ਬਿਠਾ ਸਕਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਰ ਜਾਣਗੇ। ਜਦ ਪਿਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ, ਤੇ ਉਹ ਸਮਾਂ ਆ ਜਾਵੇਗਾ, ਤਾਂ ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਆਪਣੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਉਹ ਰਾਜਾ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਣਗੇ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਸੀਤਾ, ਗੁਹਾ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕ, ਦੁੱਖ ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਵਿਚ, ਪਰ ਪਰਸਪਰ ਪਿਆਰ ਤੇ ਨਿਭਾਣ ਵਾਲੇ, ਉਸ ਰਾਤ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਗੁਜਾਰਦੇ ਹਨ।