ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਦਿਨ ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਅਸੀਂ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਾਂਗੇ ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਜਲ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਦੇਵਤੇ, ਦਾਨਵ, ਗੰਧਰਵ, ਪਸ਼ੂ, ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਪੰਛੀ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।" ਰਾਮ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੇ ਆਗਿਆ ਮੰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਇੰਗੁਦੀ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਕੋਲ ਲੈ ਆਏ। ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਗੌਰਵ ਰਾਮ ਜੀ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ ਉਸ ਸੁੰਦਰ ਦਰੱਖਤ ਕੋਲ ਆਏ ਅਤੇ ਰਥ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰ ਗਏ। ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੇ ਵੀ ਰਥ ਤੋਂ ਉਤਰੀਆ, ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਜੋਤ ਖੋਲ੍ਹੀ ਅਤੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਰਾਮ ਦੇ ਕੋਲ ਆ ਖੜਾ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਦਰੱਖਤ ਹੇਠਾਂ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਨਿਸ਼ਾਦ ਰਾਜਾ, ਰਾਮ ਦਾ ਦੋਸਤ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਗੁਹਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਮਕਾਲੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਉਥੇ ਆਇਆ। ਜਦੋਂ ਗੁਹਾ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਰਾਮ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ, ਉਸਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਏ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਮੰਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁਆਗਤ ਲਈ ਆ ਗਿਆ। ਨਿਸ਼ਾਦਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਦੂਰ ਖੜਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਗਏ। ਗੁਹਾ ਨੇ ਦੁਖੀ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਰਾਮ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ ਤੇ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਰਾਮ! ਇਹ ਧਰਤੀ ਤੇਰੀ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਯੋਧਿਆ ਤੇਰੀ ਹੈ। ਦੱਸੋ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਐਸਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਮਹਿਮਾਨ ਕਿੱਥੇ ਮਿਲਦਾ ਹੈ!" ਫਿਰ ਗੁਹਾ ਨੇ ਵਧੀਆ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਲਿਆ ਕੇ ਪਾਣੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, "ਆਪ ਜੀ ਆਏ ਹੋ, ਇਹ ਧਰਤੀ ਸਾਰੀ ਤੁਹਾਡੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੇ ਸੇਵਕ ਹਾਂ, ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੇ ਮਾਲਕ ਹੋ। ਸਾਡੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਲਾਓ। ਇੱਥੇ ਖਾਣ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਪੀਣ ਲਈ ਪਦਾਰਥ, ਸੁੱਤਣ ਲਈ ਵਧੀਆ ਵਿਛੌਨੇ ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਲਈ ਚਾਰਾ ਹੈ।" ਗੁਹਾ ਦੀਆਂ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਮ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਤੂੰ ਪੈਦਲ ਆ ਕੇ, ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਸਾਡਾ ਆਦਰ ਕੀਤਾ, ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹਾਂ। ਗੁਹਾ! ਤੈਨੂੰ ਤੇਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਸੁਖੀ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਈ। ਕੀ ਤੇਰਾ ਰਾਜ, ਦੋਸਤ ਅਤੇ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਠੀਕ ਹਨ? ਜੋ ਕੁਝ ਤੂੰ ਸਾਡੇ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ, ਮੈਂ ਉਹ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ, ਪਰ ਮੈਂ ਦਾਨ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ। ਮੈਨੂੰ ਘਾਸ, ਛਾਲ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਗਚਰਮ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ, ਫਲ-ਮੂਲ ਖਾਣ ਵਾਲਾ, ਧਰਮ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਮਝ। ਮੈਨੂੰ ਸਿਰਫ ਘੋੜਿਆਂ ਲਈ ਚਾਰਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਇਹੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਤੇਰਾ ਆਦਰ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਹ ਘੋੜੇ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰੇ ਹਨ।" ਗੁਹਾ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਘੋੜਿਆਂ ਲਈ ਪਾਣੀ ਤੇ ਚਾਰਾ ਲਿਆਉਣ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੇ ਛਾਲ ਦਾ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨਿਆ, ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਮੁੰਹ ਕਰਕੇ ਸੰਧਿਆ ਦੀ ਰੀਤ ਨਿਭਾਈ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵਲੋਂ ਲਿਆਇਆ ਪਾਣੀ ਹੀ ਭੋਜਨ ਵਜੋਂ ਲਿਆ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਲੇਟ ਗਏ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰ ਧੋਏ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ ਇਕ ਦਰੱਖਤ ਹੇਠਾਂ ਖੜੇ ਹੋਏ। ਗੁਹਾ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸਾਰਥੀ ਨਾਲ, ਹਥਿਆਰ ਫੜ ਕੇ, ਰਾਤ ਭਰ ਜਾਗਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਰਾਮ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰ ਸਕੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਵਿਖਿਆਤ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਕਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸੌਖ-ਸੁਵਿਧਾ ਵਿੱਚ ਪਲੇ ਸਨ, ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਲੇਟੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਲੰਮੀ ਰਾਤ ਕੱਟੀ। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਸੁਣੋ—ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਇਕਵੰਜਾ ਅਧਿਆਇ। ਗੁਹਾ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਕੇ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ, ਜਾਗਦੇ ਹੋਏ ਸੱਚੇ ਰਘੁਨੰਦਨ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, "ਪਿਆਰੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ! ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਇਹ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਬਿਸਤਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੁਸੀਂ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਲੇਟ ਜਾਓ ਤੇ ਇੱਥੇ ਸੁਖ ਮਾਣੋ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਦੇ ਆਦੀ ਹਨ, ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਆਰਾਮ ਲਈ ਬਣੇ ਹੋ। ਅਸੀਂ ਰਾਤ ਭਰ ਜਾਗ ਕੇ ਤੁਹਾਡੀ ਰਾਖੀ ਕਰਾਂਗੇ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮੈਨੂੰ ਰਾਮ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਕੋਈ ਪਿਆਰਾ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਮੈਂ ਸੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਸੱਚ ਦੀ ਸੌਗੰਧ ਖਾਂਦਾ ਹਾਂ। ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਮੈਂ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਖਿਆਤਿ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਖ਼ਰੀ ਪੂੰਜੀ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੀ ਆਸ ਰੱਖਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸੱਜਣ ਰਾਮ ਦੀ, ਜੋ ਇੱਥੇ ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ ਲੇਟਿਆ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਹਥ ਵਿਚ ਧਨੁਸ਼ ਫੜ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਚੌਕਸੀ ਕਰਾਂਗਾ। ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਅਣਜਾਣ ਨਹੀਂ, ਜੇ ਚਾਰ ਭਾਗੀ ਫੌਜ ਵੀ ਆ ਜਾਵੇ, ਅਸੀਂ ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਹਰਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।" ਇਸ ਉੱਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਗੁਹਾ! ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਸਾਡੀ ਰਾਖੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਸਾਨੂੰ ਇਥੇ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ। ਸਾਨੂੰ ਇੱਥੇ ਸਿਰਫ ਧਰਮ ਹੀ ਦਿੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਸੁੱਤ ਸਕਦਾ ਹਾਂ ਜਾਂ ਜੀ ਸਕਦਾ ਹਾਂ ਜਾਂ ਖੁਸ਼ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਦੋਵੇਂ ਦਸ਼ਰਥ ਪੁੱਤਰ ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਲੇਟੇ ਹਨ? ਜਿਸਨੂੰ ਨਾ ਦੇਵ, ਨਾ ਅਸੁਰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਹਰਾ ਸਕਦੇ, ਵੇਖੋ, ਉਹ ਅੱਜ ਘਾਸ ਉੱਤੇ ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਲੇਟਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਮਨਤਰ, ਤਪ ਅਤੇ ਕਈ ਯਤਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਇਕੱਲਾ ਪੁੱਤਰ, ਉੱਚ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ। ਉਸਦੇ ਜੰਗਲ ਚਲੇ ਜਾਣ ਨਾਲ, ਰਾਜਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ; ਧਰਤੀ ਵੀ ਜਲਦੀ ਵਿਧਵਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਰਾਣੀਆਂ, ਹੁਣ ਰੋ ਰੋ ਕੇ ਥੱਕ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ, ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜ ਮਹਲ ਹੁਣ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਕੌਸਲਿਆ, ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਵੀ, ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ ਕਿ ਉਹ ਰਾਤ ਬਚ ਸਕਣਗੇ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਕੇ ਜੀਉਂਦੀ ਰਹੇ, ਪਰ ਜੋ ਦੁੱਖ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਸਨੂੰ ਵੇਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਮਿਲਦੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਰਾਜੇ ਦੀ ਬੇਕਲੀ ਕਾਰਨ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।