ਨਦੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਇਕ ਵੱਡਾ ਇੰਗੁਦੀ ਦਾ ਦਰਖ਼ਤ ਸੀ, ਜੋ ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ। ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰਥੀ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਚਲੋ, ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਹੀ ਠਹਿਰਦੇ ਹਾਂ।" ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇੱਥੋਂੋਂ ਅਸੀਂ ਉਸ ਮਹਾਨ ਨਦੀ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਾਂਗੇ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ, ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਸਭ ਵੱਲੋਂ ਆਦਰਯੋਗ ਹੈ—ਇਸ ਦੇ ਜਲ ਨੂੰ ਦੇਵਤੇ, ਦੈਤ, ਗੰਧਰਵ, ਜਾਨਵਰ, ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਪੰਛੀ ਵੀ ਸਤਿਕਾਰਦੇ ਹਨ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੇ ਰਘੁਨੰਦਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮਨ ਲਈ ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਉਸ ਇੰਗੁਦੀ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤ ਕੋਲ ਲੈ ਆਏ। ਰਾਮ, ਜੋ ਇੱਖਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਗੌਰਵ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਸੁਹਣੇ ਦਰਖ਼ਤ ਕੋਲ ਉਤਰੇ। ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਵੀ ਰਥ ਤੋਂ ਉਤਰੇ, ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਰਾਮ ਦੇ ਕੋਲ ਦਰਖ਼ਤ ਹੇਠਾਂ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਗਏ। ਇਸੇ ਵੇਲੇ, ਨਿਸ਼ਾਦਾ ਰਾਜਾ ਗੁਹਾ, ਜੋ ਰਾਮ ਦਾ ਦੋਸਤ ਸੀ ਅਤੇ ਖੁਦ ਮਹਾਨ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਮੰਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਆ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਰਾਮ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਬੜੀ ਉਤਸ਼ਾਹਤਾ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਗੁਹਾ ਨੂੰ ਦੂਰ ਖੜ੍ਹਾ ਦੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਗਏ। ਗੁਹਾ ਨੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ ਅਤੇ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਧਰਤੀ ਤੇਰੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਯੋਧਿਆ ਤੇਰੀ ਸੀ। ਦੱਸ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?" ਫਿਰ ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸੁਆਦਲੇ ਭੋਜਨ ਤੇ ਪੀਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਲੈ ਆਇਆ, ਪਾਣੀ ਲਿਆ ਕੇ ਹੱਥ ਧੋਣ ਲਈ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਆਖਿਆ, "ਰਾਮ ਜੀ, ਤੁਹਾਡਾ ਇੱਥੇ ਸੁਆਗਤ ਹੈ! ਇਹ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਤੇਰੀ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਤੇਰੇ ਸੇਵਕ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਸਾਡਾ ਮਾਲਕ ਹੈ। ਸਾਡੀ ਰਿਆਸਤ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਲਾਵੋ। ਇੱਥੇ ਭੋਜਨ, ਪੀਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਸੋਣ ਲਈ ਵਧੀਆ ਬਿਸਤਰੇ ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਲਈ ਚੰਗਾ ਚਾਰਾ ਹਾਜ਼ਿਰ ਹੈ।" ਇਸ ਉੱਤੇ ਰਾਮ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਤੂੰ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਪੈਦਲ ਆਇਆ, ਸਾਡਾ ਇੰਨਾ ਆਦਰ ਕੀਤਾ, ਇਸ ਨਾਲ ਹੀ ਅਸੀਂ ਬਹੁਤ ਆਦਰਿਤ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਗੁਹਾ, ਤੇਰੇ ਨੂੰ ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਸੁਖੀ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਈ। ਕੀ ਤੇਰੀ ਰਿਆਸਤ, ਦੋਸਤ ਅਤੇ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਠੀਕ ਹਨ? ਤੂੰ ਜੋ ਕੁਝ ਸਾਡੇ ਲਈ ਲਿਆ, ਮੈਂ ਉਸਦੀ ਕਦਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਮੈਂ ਦਾਨ-ਉਪਹਾਰ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ। ਮੈਨੂੰ ਗ੍ਰਾਸ, ਛਾਲ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਗ-ਚਰਮਾ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ, ਫਲ-ਮੂਲ ਖਾਣ ਵਾਲਾ, ਧਰਮ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਯਤੀ ਸਮਝ। ਮੈਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਘੋੜਿਆਂ ਲਈ ਚਾਰੇ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਇਹੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਤੇਰਾ ਆਦਰ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਹ ਘੋੜੇ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰਕੇ ਹੀ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਆਦਰ ਸਮਝਾਂਗਾ।" ਗੁਹਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਜਲਦੀ ਘੋੜਿਆਂ ਲਈ ਪਾਣੀ ਤੇ ਚਾਰਾ ਲਿਆਉਣ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੇ ਛਾਲ ਦਾ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨਿਆ, ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਸੰਧਿਆ ਦੀ ਰਸਮ ਅਦਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਪਾਣੀ ਹੀ ਪਿਆ, ਜੋ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਲਿਆ ਕੇ ਦਿੱਤਾ। ਜਦ ਰਾਮ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲੇਟੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰ ਧੋਏ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਦਰਖ਼ਤ ਹੇਠਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ। ਗੁਹਾ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸਾਰਥੀ ਨਾਲ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਾ, ਤੀਰ-ਕਮਾਨ ਹਥ ਵਿੱਚ ਫੜ ਕੇ, ਚੌਕਸੀ ਕਰਦਾ ਜਾਗਦਾ ਰਿਹਾ ਕਿ ਰਾਮ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਉਹ ਗਿਆਨੀ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਕਦੇ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਸੀ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲੇਟਿਆ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਲੰਮੀ ਰਾਤ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਲੰਘੀ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ—ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਇਕਵੰਜਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ। ਗੁਹਾ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਈ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ, ਜਾਗਦੇ ਹੋਏ, ਸੱਚੇ ਦਿਲੋਂ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, "ਪਿਆਰੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਇਹ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਬਿਸਤਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਚਾਹੇ, ਇੱਥੇ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਸੋਵੋ। ਸਾਡੇ ਲੋਕ ਤਾਂ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਦੇ ਆਦੀ ਹਨ, ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਸੁਖ-ਸੁਵਿਧਾ ਵਾਲੇ ਹੋ; ਅਸੀਂ ਰਾਤ ਭਰ ਜਾਗ ਕੇ ਕਕੁਤਸਥ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਾਂਗੇ।" "ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮੈਨੂੰ ਰਾਮ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਕੋਈ ਪਿਆਰਾ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਇਹ ਗੱਲ ਸੱਚੀ ਆਖਦਾ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਸੱਚ ਦੀ ਸੌਂਹ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਆਖਦਾ ਹਾਂ। ਰਾਮ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਮੈਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਇੱਜ਼ਤ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੀ ਆਸ ਰੱਖਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਕਟਾਰੀ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜ ਕੇ, ਪਰਿਵਾਰੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਮਿੱਤਰ ਰਾਮ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਾਂਗਾ, ਜਦ ਉਹ ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਲੇਟੇ ਹਨ।" "ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭੀ ਗੱਲ ਮੇਰੇ ਲਈ ਅਣਜਾਣੀ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਜੇਕਰ ਚਾਰ ਭਾਗੀ ਫੌਜ ਵੀ ਆ ਜਾਵੇ, ਅਸੀਂ ਉਸ ਦਾ ਵੀ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।" ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਗੁਹਾ, ਜਦ ਤੂੰ ਸਾਡੀ ਰਾਖੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਸਾਨੂੰ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ; ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਧਰਮ ਹੀ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਸੋ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਜਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਜਦ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲੇਟੇ ਹਨ? ਜਿਸ ਨੂੰ ਨ ਤਾ ਦੇਵਤੇ, ਨ ਅਸੁਰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਹਰਾ ਸਕਦੇ, ਉਹ ਅੱਜ ਘਾਹ ਉੱਤੇ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਲੇਟਿਆ ਹੈ।" "ਉਹ ਜੋ ਮੰਤ੍ਰਾਂ, ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਯਤਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਸੀ—ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਇਹ ਇਕੱਲਾ ਪੁੱਤਰ, ਜਿਸਦੇ ਨੇਕ ਗੁਣ ਹਨ। ਜਦ ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਰਾਜਾ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ; ਧਰਤੀ ਜਲਦੀ ਹੀ ਵਿਧਵਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ।" "ਰਾਣੀਆਂ, ਜੋ ਥੱਕ ਕੇ ਚੀਕਾਂ ਮਾਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਹੁਣ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ; ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਮਹਲ ਹੁਣ ਨਿਸ਼ਾਬਦ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੌਸਲਿਆ, ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਵੀ—ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਸੋਚਦਾ ਕਿ ਉਹ ਇਹ ਰਾਤ ਕੱਟ ਸਕਣਗੇ। ਸ਼ਾਇਦ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਸਤ੍ਰੁਘਨ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਕੇ ਜੀਉਂਦੀ ਰਹੇ, ਪਰ ਜੋ ਦੁੱਖ ਕੌਸਲਿਆ, ਇੱਕ ਵੀਰ ਮਾਤਾ, ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ, ਉਹ ਬੜਾ ਭਾਰੀ ਹੈ।