ਪਵਿੱਤਰ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਚਮਕਦਾਰ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਖੁਸ਼ਮਿਜਾਜ਼ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਆ ਕੇ ਨਦੀ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਵਧਾਉਂਦੀਆਂ। ਉਸ ਨਦੀ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਝੀਲਾਂ ਵੀ ਸੰਗਤ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਦੇਵਤਾਵਾਂ, ਦਾਨਵਾਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ, ਅਤੇ ਕਿਨਨਰਾਂ ਨੇ ਨਦੀ ਨੂੰ ਵਖਰੀ ਹੀ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਨਾਗਾਂ ਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਵੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ 'ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੀਆਂ। ਇਸ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ 'ਤੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਦੇਵਤਾਈ ਖੇਡ-ਸਥਲ ਸਨ, ਦਸਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅਸਮਾਨੀ ਬਾਗਾਂ ਨਾਲ ਨਦੀ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਹ ਨਦੀ "ਦੇਵ-ਪਦਮ-ਸਰੋਵਰ" ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ, ਜੋ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਅਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਉੱਤ ਰਹੀ ਸੀ। ਕਦੇ ਨਦੀ ਦਾ ਪਾਣੀ ਉੱਚਲ-ਪੁੱਚਲ ਕਰਕੇ ਹੱਸਦਾ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਹਾਸੀ ਫੋਮ ਵਾਂਗ ਸਾਫ਼ ਸੀ; ਕਦੇ ਪਾਣੀ ਲਟਾਂ ਵਾਂਗ ਬੰਨਿਆ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਕਦੇ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੇ ਭੰਵਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ। ਕਦੇ ਨਦੀ ਦਾ ਪਾਣੀ ਗਹਿਰਾ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ, ਤੇ ਕਦੇ ਤੇਜ਼ ਧਾਰਾਂ ਨਾਲ ਉਲਝਣ ਵਾਲਾ। ਕਦੇ ਨਦੀ ਦੀ ਗੂੜ੍ਹੀ ਗੂੰਜ, ਤੇ ਕਦੇ ਡਰਾਉਣੀ ਆਵਾਜ਼। ਕਈ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਨੇ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤਾ, ਨਦੀ ਸੁਚੱਜੇ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ; ਕਦੇ ਨਦੀ ਚੌੜੇ ਰੇਤਲੇ ਕੰਢਿਆਂ 'ਤੇ ਫੈਲੀ ਹੋਈ, ਤੇ ਕਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਰੇਤ ਨਾਲ ਢੱਕੀ। ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ 'ਤੇ ਹੰਸ, ਸਾਰਸ, ਤੇ ਚਕਰਵਾਕ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜਾਂ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ, ਨਦੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਸਤ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀ-ਭਰੀ ਗੀਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ। ਕਦੇ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਮਾਲਾ ਵਾਂਗ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ, ਕਦੇ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ, ਤੇ ਕਦੇ ਕਮਲਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ। ਕਦੇ ਨਦੀ ਕੁਮੁਦਾਂ ਦੇ ਕਲੀਆਂ ਨਾਲ ਸੁੰਦਰ, ਤੇ ਕਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਪੀਲ ਨਾਲ ਮਸਤ ਹੋਈ ਹੋਈ। ਗੰਦਗੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਨਦੀ ਰਤਨਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ; ਉਸ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ 'ਤੇ ਜੰਗਲੀ ਹਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਵਣ ਦੇ ਵਧੀਆ ਦੰਤਧਾਰੀ ਹਾਥੀਆਂ ਆਉਂਦੇ-ਜਾਂਦੇ। ਕਈ ਵਾਰ ਨਦੀ ਦੇ ਜੰਗਲ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦੇ, ਤੇ ਨਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਪਿਆਰੀ ਜਨਾਨੀ ਜੋ ਅਭੂਸ਼ਣਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਸੋਹਣੀ। ਨਦੀ ਫਲ, ਫੁੱਲ, ਨਰਮ ਟਹਣੀਆਂ, ਝਾੜੀਆਂ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਸੁੰਧ, ਮਗਰਮੱਛ ਤੇ ਸੱਪ ਵੱਸਦੇ। ਇਹ ਨਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਗੰਗਾ ਸੀ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਪਾਪ-ਰਹਿਤ ਤੇ ਪਾਪ-ਨਾਸਕ; ਜੋ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਜਟਾਂ ਤੋਂ ਝੜੀ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ। ਮਹਾਬਲੀ ਰਾਮ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਆਏ, ਜਿੱਥੇ ਕ੍ਰੇਨ ਤੇ ਜਲ-ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜਾਂ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ, ਜਦ ਉਹ ਸ਼੍ਰਿੰਗੀਬੇਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਹ ਨਦੀ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂ ਤੇ ਭੰਵਰਾਂ ਘੁੰਮ ਰਹੀਆਂ, ਮਹਾਨ ਰਥੀ ਨੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਆਓ ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਰਾਤ ਇੱਥੇ ਰਹੀਏ।" "ਨਦੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਇੰਗੁਦੀ ਦਰੱਖਤ ਹੈ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਫੁੱਲ ਤੇ ਪੱਤੇ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਚਰੀਓਟੀਆਰ, ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਹੀ ਰਹੀਏ।" "ਅਸੀਂ ਇਸ ਵਧੀਆ ਨਦੀ ਨੂੰ ਵੇਖਾਂਗੇ, ਜੋ ਸਭ ਲਈ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਆਦਰਯੋਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਦੇਵ, ਦਾਨਵ, ਗੰਧਰਵ, ਜਾਨਵਰ, ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਪੰਛੀ ਸਤਿਕਾਰਦੇ ਹਨ।" ਲਖਸ਼ਮਣ ਤੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੇ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਆਖਿਆ," ਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਉਸ ਇੰਗੁਦੀ ਦਰੱਖਤ ਕੋਲ ਲੈ ਗਏ। ਰਾਮ, ਇक्षਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਗੌਰਵ, ਉਸ ਸੋਹਣੇ ਦਰੱਖਤ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਲਖਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ ਰਥ ਤੋਂ ਉਤਰ ਗਏ। ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਵੀ ਉਤਰਾ, ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਜੁਤਾਈ ਖੋਲ੍ਹੀ, ਤੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਰਾਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਜੋ ਦਰੱਖਤ ਦੇ ਤਲੇ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਥੇ, ਨਿਸ਼ਾਦਾਂ ਦਾ ਮੁਖੀ, ਗੁਹਾ, ਜੋ ਰਾਮ ਦਾ ਮਿੱਤਰ ਤੇ ਬਰਾਬਰ ਦਾ ਸਾਥੀ ਸੀ, ਤੇ ਵੱਡੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ, ਆਇਆ। ਜਦ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਰਾਮ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ, ਗੁਹਾ ਆਪਣੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਮੰਤਰੀਆਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਆਇਆ। ਫਿਰ, ਨਿਸ਼ਾਦਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਦੂਰ ਖੜਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਤੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ (ਲਖਸ਼ਮਣ) ਨੇ ਗੁਹਾ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਮਿਲਿਆ। ਗੁਹਾ ਨੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ ਤੇ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਧਰਤੀ ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਂਗ ਤੇਰੀ ਹੈ, ਰਾਮ; ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?" "ਕੌਣ, ਹੇ ਮਹਾਬਲੀ, ਐਸਾ ਪਿਆਰਾ ਮਹਿਮਾਨ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਫਿਰ, ਵਧੀਆ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਲੈ ਕੇ, ਗੁਹਾ ਨੇ ਹਥ ਧੋਣ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਆਖਿਆ, 'ਸਵਾਗਤ ਹੈ, ਹੇ ਮਹਾਬਲੀ! ਇਹ ਧਰਤੀ ਤੇਰੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਤੇਰੇ ਸੇਵਕ ਹਾਂ; ਤੂੰ ਸਾਡਾ ਸਵਾਮੀ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਲਾ।'" "ਇਹ ਰਹੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ, ਮਜ਼ੇ ਲੈਣ, ਪੀਣ ਤੇ ਚੱਖਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵਸਤਾਂ, ਵਧੀਆ ਪਲੰਗ ਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਲਈ ਚਾਰਾ।" ਗੁਹਾ ਦੀਆਂ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਘਵ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: "ਅਸੀਂ ਤੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਤੇ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ ਹਾਂ—ਤੇਰੇ ਪੈਰਾਂ ਤੇ ਆਉਣ ਤੇ ਤੇਰੀ ਪਿਆਰ ਭਰੀ ਬਾਤਾਂ ਨਾਲ।" ਰਾਮ ਨੇ ਗੁਹਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਗਲ ਲਾਇਆ ਤੇ ਆਖਿਆ, "ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ, ਗੁਹਾ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਤੇਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਸੁਖੀ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।" "ਕੀ ਤੇਰੇ ਰਾਜ, ਦੋਸਤ, ਤੇ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਠੀਕ ਹਨ? ਜੋ ਤੂੰ ਸਾਡੇ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ, ਮੈਂ ਉਹ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਮੈਂ ਦਾਨ-ਸਵਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।" "ਮੈਨੂੰ ਘਾਸ, ਛਾਲ, ਤੇ ਮ੍ਰਿਗ-ਚਰਮ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ, ਫਲ-ਮੂਲ ਖਾਣ ਵਾਲਾ, ਧਰਮ-ਨਿਸ਼ਠ, ਤੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਤਪਸਵੀ ਵਾਂਗ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣ।" "ਮੈਨੂੰ ਕੇਵਲ ਘੋੜਿਆਂ ਲਈ ਚਾਰਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਚਾਰਾ ਦੇ ਕੇ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਚੰਗਾ ਸਨਮਾਨ ਦੇਵੇਂਗਾ।" "ਇਹ ਘੋੜੇ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਪਿਆਰੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੰਗੀ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਾਂਗਾ।" ਗੁਹਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ ਕਿ ਘੋੜਿਆਂ ਲਈ ਪਾਣੀ ਤੇ ਚਾਰਾ ਜਲਦੀ ਲਿਆਉਣ। ਫਿਰ, ਛਾਲ ਵਾਲਾ ਉਪਰਲਾ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਮੁੜ ਕੇ ਰਾਮ ਨੇ ਸੰਧਿਆ-ਵੰਦਨ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਲਖਸ਼ਮਣ ਨੇ ਲਿਆ ਹੋਇਆ ਪਾਣੀ ਹੀ ਰਾਮ ਨੇ ਖਾਣ ਲਈ ਲਿਆ। ਜਦ ਰਾਮ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਲੇਟੇ, ਲਖਸ਼ਮਣ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰ ਧੋਏ, ਤੇ ਫਿਰ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਦਰੱਖਤ ਹੇਠਾਂ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਗੁਹਾ ਵੀ ਆਪਣੇ ਰਥੀ ਨਾਲ, ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਾ, ਚੌਕਸ ਤੇ ਧਨੁਸ਼ ਨਾਲ ਹਥਿਆਰਬੰਦ, ਰਾਮ ਦੀ ਰਖਵਾਲੀ ਲਈ ਜਾਗਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਤੇ ਆਰਾਮ ਦੇ ਆਦੀ, ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਲੇਟੇ, ਤੇ ਲੰਮੀ ਰਾਤ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਗੁਜ਼ਰੀ। ਹੁਣ, ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਪੰਜਵੀਂ-ਇਕਵੀਂ ਅਧਿਆਇ (ਚੈਪਟਰ) ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਯਣ ਵਿੱਚ ਹੈ।