ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਮਹਾਨ ਵੰਸ਼ਜ, ਰਾਮ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਉਸ ਮਕਸਦ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਰਥਵਾਹਕ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਬੋਲ ਕੇ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਚਲ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਉਨਚਾਸਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਸਮਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਰਾਮ, ਜੋ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਵੱਡੇ ਤੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਭਰਾ ਹਨ, ਖੁਸ਼ਨੁਮਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕੋਸਲ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਰਥਵਾਹਕ ਨੂੰ ਅਯੋਧਿਆ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਜਾਂਦੇ ਸਮੇਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਹੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਯੋਧਿਆ! ਜਿਹੜੀ ਕਕੁਤ੍ਸਥ ਵੰਸ਼ ਵੱਲੋਂ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਹੜੇ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਤੇ ਨਿਵਾਸੀ ਹਨ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਵਿਦਾ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ। ਜਦ ਮੇਰਾ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਰਾਜਾ ਦੇ ਕਰਜ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਤੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਵੇਖਾਂਗਾ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਰਾਮ ਦੇ ਅੱਖ ਲਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਸੱਜਾ ਹੱਥ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਦੁੱਖ ਭਰੇ ਚਿਹਰੇ ਨਾਲ ਜਨਪਦ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਜਿਹੜੀ ਦਇਆ ਤੇ ਮਿਹਰਬਾਨੀ ਦਿਖਾਈ ਹੈ, ਉਹ ਬੜੀ ਯੋਗਯ ਸੀ; ਪਰ ਲੰਮਾ ਦੁੱਖ ਸਹਿਣਾ ਬੁਰਾਈ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਹੈ—ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣਾ ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰਾ ਕਰੋ, ਇੱਥੋਂ ਵਾਪਸ ਜਾਓ।" ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਰਾਮ ਦਾ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਘੁੰਮ ਕੇ, ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ। ਜਦ ਉਹ ਲੋਕ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟ, ਤਾਂ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਰਾਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਤੋਂ ਅਜਿਹੇ ਅੰਤਰਧਾਨ ਹੋ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਰਾਤ ਦੇ ਆਉਣ ਤੇ ਅੰਧਕਾਰ ਵਿੱਚ ਲੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਗੇ ਵਧਦੇ ਹੋਏ, ਰਾਮ ਨੇ ਉਹ ਪਿੰਡ ਵੇਖੇ ਜੋ ਅਨਾਜ ਤੇ ਧਨ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸਨ, ਉਥੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਦਾਨਵੀਰ, ਨੈਤਿਕ ਤੇ ਨਿਰਭੈ ਸਨ, ਉਹ ਪਿੰਡ ਸੋਹਣੇ ਤੇ ਯਜਨ ਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਹ ਪਿੰਡ ਬਾਗਾਂ ਤੇ ਅੰਬਾਂ ਦੇ ਬਗੀਚਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਭਰਪੂਰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਸੁਖੀ ਤੇ ਤੰਦਰੁਸਤ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਗਊਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਸੇਵਿਤ ਸਨ। ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ, ਰਾਮ, ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘੇ, ਜਿੱਥੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਜਪ ਤੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਧੁਨੀ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਰਥ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ। ਇਸ ਖੁਸ਼ਹਾਲ, ਹਰੇ-ਭਰੇ, ਸੋਹਣੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ, ਬਹੁਤੀਆਂ ਬਗੀਚੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਧਰਤੀ ਤੇ, ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਭੋਗ ਯੋਗ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਅੱਗੇ ਵਧੇ। ਇਥੇ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਰਾਮ ਨੇ ਤਿੰਨ ਧਾਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਹਿੰਦੀ, ਪਵਿੱਤਰ, ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਕਾਂਟਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸਦਾ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਆਦਰਿਤ, ਦੇਵੀ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਦਰਿਆ ਦੇ ਨੇੜੇ-ਨੇੜੇ ਸੋਹਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਸਨ, ਅਤੇ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਤੇ ਖੁਸ਼ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਉਥੇ ਆਉਂਦੀਆਂ ਸਨ, ਉਸ ਦਰਿਆ ਨੂੰ ਝੀਲਾਂ ਨੇ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਦਰਿਆ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਦਾਨਵਾਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ, ਤੇ ਕਿਨਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਨਾਗਾਂ ਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਥੇ ਆਉਂਦੀਆਂ। ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਦੇਵ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਖੇਡਣ ਵਾਲੇ ਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਦਸ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੇਵ ਬਾਗਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਇਹ ਗੰਗਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਅਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਚੜ੍ਹਣ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਮਲ ਝੀਲ ਸੀ। ਕਦੇ ਉਸ ਦੀ ਹਾਸੀ ਪਾਣੀ ਦੇ ਝਾਕਿਆਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦੀ ਸੀ, ਉਹਦੀ ਮੁਸਕਾਨ ਝੱਗ ਵਾਂਗ ਪਵਿੱਤਰ ਸੀ; ਕਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਲਟਾਂ ਵਾਂਗ ਲਹਿਰਾਂ ਬਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਕਦੇ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਭਵਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ। ਕਦੇ ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਗਹਿਰੀ ਸੀ, ਕਦੇ ਤੇਜ਼ ਧਾਰਾਂ ਨਾਲ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ, ਕਦੇ ਉਸ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੀ ਗੂੰਜ, ਕਦੇ ਭਿਆਨਕ ਸ਼ੋਰ। ਕਦੇ-ਕਦੇ ਦੇਵਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੇ, ਉਹ ਚਿੱਟੇ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ, ਕਦੇ-ਕਦੇ ਪਸਾਰੇ ਹੋਏ ਰੇਤ ਦੇ ਟਾਪੂ, ਕਦੇ ਉਸਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਸੁੱਚੇ ਰੇਤ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ। ਉਸਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਹੰਸਾਂ ਤੇ ਬਗਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ, ਚਕਰਵਾਕ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਚੀਕ, ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਸਤ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦੇ। ਕਦੇ-ਕਦੇ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜਦੇ, ਕਦੇ ਖਿੜੇ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ, ਕਦੇ ਕਮਲ ਦੇ ਗੁੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ। ਕਦੇ ਕਦੇ ਕੁਮੁਦ ਦੇ ਕਲੀ ਗੁੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਸੋਹਣੀ, ਕਦੇ ਅਨੇਕ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਰੇਸ਼ਮ ਨਾਲ ਮਸਤ ਹੋਈ ਹੋਈ। ਚਿਕਣਾਈ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਉਹ ਰਤਨਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ, ਉਸਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਜੰਗਲੀ ਹਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਚਾਰੋ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਹਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ। ਅਕਸਰ, ਉਸਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਵ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਗੱਜਣੀਆਂ, ਉਹ ਦਰਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਪਿਆਰੀ ਨਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਅਜੇ ਤਕ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਵੀ ਸੋਹਣੀ ਲੱਗਦੀ। ਉਹ ਫਲਾਂ, ਫੁੱਲਾਂ, ਨਰਮ ਟਾਹਣੀਆਂ, ਝਾੜੀਆਂ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਮਛਲੀਆਂ, ਮਗਰਮੱਛਾਂ ਅਤੇ ਸੱਪਾਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਸੀ। ਇਹ ਓਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਗੰਗਾ ਸੀ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀ, ਪਾਪ ਰਹਿਤ, ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ; ਜੋ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਜਟਾਂ ਤੋਂ ਡਿੱਗੀ, ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਬਲਵਾਨ ਬਾਹਾਂ ਵਾਲਾ ਰਾਮ, ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਰਾਣੀ ਗੰਗਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਬਗਲਿਆਂ ਤੇ ਜਲ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਦ ਉਹ ਸ਼੍ਰਿੰਗੀਬੇਰਾ ਨਗਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਦਰਿਆ, ਲਹਿਰਾਂ ਤੇ ਭਵਰਾਂ ਨਾਲ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ, ਵੇਖ ਕੇ ਮਹਾਨ ਰਥੀ ਰਾਮ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਆਓ, ਅੱਜ ਰਾਤ ਇੱਥੇ ਰਹੀਏ।" "ਇਸ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਇੰਗੁਦੀ ਦਾ ਦਰੱਖਤ ਹੈ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਫੁੱਲ ਤੇ ਪੱਤੇ ਹਨ; ਆਓ, ਰਥਵਾਹਕ, ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਹੀ ਰਹੀਏ।" "ਅਸੀਂ ਇਸ ਸਰਵੋਤਮ ਪਵਿੱਤਰ ਦਰਿਆ ਨੂੰ ਵੇਖਾਂਗੇ, ਜਿਸਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਦੇਵਤਾ, ਦਾਨਵ, ਗੰਧਰਵ, ਪਸ਼ੂ, ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਪੰਛੀ ਵੀ ਆਦਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।" ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਰਾਮ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰਿਆ, ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਉਸ ਇੰਗੁਦੀ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਕੋਲ ਲੈ ਆਏ। ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਆਨੰਦ ਰਾਮ, ਉਸ ਸੁੰਦਰ ਦਰੱਖਤ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ ਰਥ ਤੋਂ ਉਤਰੇ। ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਵੀ ਉਤਰੇ, ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਦੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਰਾਮ ਦੇ ਕੋਲ, ਜੋ ਦਰੱਖਤ ਦੇ ਤਲੇ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ, ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਥੇ, ਨਿਸ਼ਾਦਾਂ ਦਾ ਮੁਖੀਆ, ਮਹਾਨ ਬਲਸ਼ਾਲੀ, ਰਾਮ ਦਾ ਸਹੀ ਮਿਤਰ, ਗੁਹਾ ਨਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਆਇਆ। ਜਦ ਉਸ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਰਾਮ ਉਸਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਏ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਉਮਰ ਵਾਲੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਕਟੰਬੀਆਂ ਸਮੇਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮਿਲਣ ਆਇਆ। ਜਦ ਰਾਮ ਨੇ ਨਿਸ਼ਾਦਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਕੁਝ ਦੂਰ ਖੜਾ ਦੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ ਗੁਹਾ ਵਲ ਪੈਰ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਦੁਖੀ ਮਨ ਨਾਲ, ਗੁਹਾ ਨੇ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਰਾਮ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ ਤੇ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਧਰਤੀ ਤੇਰੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਯੋਧਿਆ ਤੇਰੀ ਸੀ, ਰਾਮ। ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?" "ਕੌਣ, ਹੇ ਬਲਵਾਨ ਬਾਹਾਂ ਵਾਲੇ, ਐਸਾ ਪਿਆਰਾ ਮਹਿਮਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ?" ਫਿਰ, ਗੁਹਾ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਉੱਤਮ ਭੋਜਨ ਤੇ ਪੀਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜਾਂ ਲਿਆ ਕੇ, ਹਥ ਧੋਣ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਕਿਹਾ, "ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਸਵਾਗਤ ਹੈ, ਹੇ ਬਲਵਾਨ! ਇਹ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਤੇਰੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਤੇਰੇ ਸੇਵਕ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਸਾਡਾ ਮਾਲਕ ਹੈਂ। ਸਾਡੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਲਾ।