ਜਦੋਂ ਪਿੰਡਵਾਸੀਆਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣੀਆਂ, ਤਾਂ ਕੋਸਲ ਦੇ ਵੀਰ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਨੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਸਫ਼ਰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀ ਵੇਦਸ਼੍ਰੁਤੀ ਨਦੀ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਅਗਸਤਯ ਮੁਨੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵੱਲ ਵਧੇ। ਲੰਮਾ ਰਸਤਾ ਤੈਅ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਮ ਨੇ ਠੰਢੇ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਗਊਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਗੋਮਤੀ ਨਦੀ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਤੇਜ਼ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਗੋਮਤੀ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਸਿਅੰਦੀਕਾ ਨਦੀ ਵੀ ਪਾਰ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ‘ਤੇ ਮੋਰਾਂ ਅਤੇ ਹੰਸਾਂ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਰਾਮ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਉਹ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਧਰਤੀ ਵਿਖਾਈ, ਜਿਸਨੂੰ ਕਦੇ ਰਾਜਾ ਮਨੁ ਨੇ ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਜੋ ਵਧੀਆ ਰਾਜਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ। ਰਾਮ, ਜਿਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਮਸਤ ਹੰਸ ਵਾਂਗ ਮਿੱਠੀ ਸੀ, ਵਾਰ ਵਾਰ ਰਥਵਾਨ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਬੋਲੇ, ‘‘ਕਦੋਂ ਮੈਂ ਮੁੜ ਸਰਯੂ ਦੇ ਖਿੜਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਮਾਂ-ਪਿਉ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਘੁੰਮਾਂਗਾ ਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਾਂਗਾ?’’ ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ, ‘‘ਮੈਨੂੰ ਸਰਯੂ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦਾ ਵੱਡਾ ਲੋਭ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਇਹ ਆਨੰਦ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਬੇਮਿਸਾਲ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਰਾਜੇ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਬੜੀ ਇੱਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।’’ ਰਾਮ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਕਾਰ ਰਾਜਾ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਕਤ ਆਉਣ ‘ਤੇ ਧਨੁਰਧਾਰੀ ਲੋਕ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ੀ ਰਾਮ ਨੇ ਇਹ ਮਕਸਦ ਸਮਝ ਕੇ, ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਕੇ, ਰਥਵਾਨ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਰਸਤਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਉਨੰਜਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ, ਲੱਖਣ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ, ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕੋਸਲ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਹਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਰਥਵਾਨ ਨੂੰ ਆਯੋਧਿਆ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਬੋਲੇ, ‘‘ਹੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸ਼ਹਿਰ, ਜੋ ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇਰੇ ਤੇ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੇ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਅਲਵਿਦਾ! ਜਦੋਂ ਮੇਰਾ ਜੰਗਲ-ਵਾਸ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਤੇ ਮੈਂ ਰਾਜਾ ਦੇ ਕਰਜ਼ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਵਾਂਗਾ, ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ-ਪਿਉ ਦੇ ਨਾਲ ਮੁੜ ਤੈਨੂੰ ਵੇਖਾਂਗਾ।’’ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਰਾਮ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਜੂਆਂ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸੱਜਾ ਹੱਥ ਚੁੱਕਿਆ, ਚਿਹਰਾ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਜਨਪਦ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, ‘‘ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਜੋ ਸਹਾਨੁਭੂਤੀ ਤੇ ਦਇਆ ਦਿੱਤੀ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਉਚਿਤ ਸੀ, ਪਰ ਲੰਬਾ ਦੁੱਖ ਝੱਲਣਾ ਬਿਹੱਦ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਜਾਓ, ਤਾਂ ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣਾ ਫਰਜ਼ ਪੂਰਾ ਕਰ ਸਕੋ।’’ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਵੱਡੀ ਆਦਰ ਨਾਲ ਰਾਮ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕੀਤੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਰੋ ਰਹੇ ਸਨ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਨਾ ਹੋਣ ‘ਤੇ ਪਰੇਸ਼ਾਨ, ਤਾਂ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਰਾਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਤ ਆਉਣ ‘ਤੇ ਸੂਰਜ ਲੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਗੇ ਵਧਦੇ ਹੋਏ, ਰਾਮ ਨੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਪਿੰਡ ਵੇਖੇ, ਜਿੱਥੇ ਅਨਾਜ, ਧਨ-ਦੌਲਤ, ਨੇਕ ਤੇ ਦਿਆਲੂ ਲੋਕ, ਡਰ-ਭੈ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਪਰਿਵਾਰ, ਤੇ ਯਜਨ ਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਸੁੰਦਰ ਵਾਤਾਵਰਨ ਸੀ। ਉਹ ਪਿੰਡ ਬਾਗਾਂ ਅਤੇ ਆਮ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਜਿੱਥੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਭਰਪੂਰੀ ਸੀ, ਲੋਕ ਸੁਖੀ ਤੇ ਤੰਦਰੁਸਤ ਸਨ, ਅਤੇ ਗਊਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਉਥੇ ਘੁੰਮਦੇ ਸਨ। ਰਾਮ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਆਪਣੇ ਰਥ ‘ਤੇ ਲੰਘੇ, ਜਿੱਥੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਜਪ-ਤਾਪ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਖੁਸ਼ਹਾਲ, ਫੁੱਲਦੇ-ਫਲਦੇ, ਸੁੰਦਰ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਭੋਗਯੋਗ ਸੀ, ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣਾ ਯਾਤਰਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ। ਉਥੇ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗੰਗਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਧਾਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਹਿੰਦੀ ਸੀ, ਪਵਿੱਤਰ, ਨਿਰਮਲ, ਜਲਕੰਟਕ ਰਹਿਤ, ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਿਯ। ਇਸ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਸੋਹਣੀਆਂ ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਉੱਚ ਸਮੇਂ ‘ਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੀ ਰੌਣਕ ਸੀ। ਇਹ ਨਦੀ ਝੀਲਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਦਾਨਵਾਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ, ਅਤੇ ਕਿਨਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਨਾਗਾਂ ਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਵੀ ਉਥੇ ਆਉਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਇਹ ਨਦੀ ਸੈਂਕੜੇ ਦਿਵ੍ਯ ਕ੍ਰੀੜਾ ਸਥਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਦਸਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੇਵਤਾਈ ਬਾਗਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿਵ੍ਯ ਕਮਲ-ਸਰੋਵਰ ਸੀ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਆਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਚੜ੍ਹਦੀ ਸੀ। ਕਿਤੇ-ਕਿਤੇ ਗੰਗਾ ਹੱਸਦੀ ਹੋਈ ਜਾਪਦੀ ਸੀ, ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਦੀਆਂ ਟੱਕਰਾਂ ਨਾਲ, ਉਸ ਦੀ ਮੁਸਕਾਨ ਫੇਣ ਵਾਂਗ ਨਿਰਮਲ ਸੀ; ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਲਟਾਂ ਬਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਅਤੇ ਕਿਤੇ-ਕਿਤੇ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਭਵਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਕਦੇ ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਗਹਿਰੀ ਸੀ, ਕਦੇ ਤੇਜ਼ ਧਾਰਾਂ ਨਾਲ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ, ਕਦੇ ਡੂੰਘੀ ਗੂੰਜ, ਕਦੇ ਭਿਆਨਕ ਸ਼ੋਰ। ਕਿਤੇ-ਕਿਤੇ ਦੇਵਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਦੇ, ਉਹ ਨਿਰਮਲ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ, ਕਦੇ ਵੱਡੇ ਰੇਤਲੇ ਟਾਪੂ, ਕਦੇ ਸੁੱਚੇ ਰੇਤਲੇ ਕੰਢੇ। ਉਸ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਹੰਸ, ਸਾਰਸ, ਅਤੇ ਚਕਰਵਾਕ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਗੂੰਜਦੀਆਂ, ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਸਤ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ। ਕਿਤੇ-ਕਿਤੇ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਲਤਾਵਾਂ ਵਾਂਗ ਸਜੇ ਹੋਏ, ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਖਿੜੇ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਕਿਤੇ ਕਮਲ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ। ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਕਮੁਦ ਕਲੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਜਿਵੇਂ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਕਈ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਰੇਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ। ਕਿਦਰੇ ਵੀਚਕਾਰ ਮੈਲ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਹ ਮਣਕਿਆਂ ਵਾਂਗ ਨਿਰਮਲ ਚਮਕਦੀ, ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਜੰਗਲੀ ਹਾਥੀ ਅਤੇ ਵਣਾਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਦੰਤਧਾਰੀ ਹਾਥੀ ਆਉਂਦੇ-ਜਾਂਦੇ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਉਸ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਵ੍ਯ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਗੂੰਜਾਂ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ, ਅਤੇ ਉਹ ਐਸੇ ਸੋਹਣੀ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਪਿਆਰੀ ਨਾਰੀ, ਜੋ ਅਜੇ ਤਕ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਜਾਈ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਸੁੰਦਰ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਫਲਾਂ, ਫੁੱਲਾਂ, ਨਰਮ ਟਹਿਣੀਆਂ, ਘਣੇ ਝਾੜ, ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਸੁੰਘ, ਮਗਰਮੱਛ, ਅਤੇ ਸੱਪ ਵੱਸਦੇ। ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਗੰਗਾ ਸੀ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀ, ਪਾਪ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ; ਜੋ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਜਟਾਵਾਂ ਤੋਂ ਡਿੱਗੀ, ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ। ਬਾਹੁਬਲੀ ਰਾਮ ਗੰਗਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਜੋ ਨਦੀਆਂ ਦੀ ਰਾਣੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਸਾਰਸ ਅਤੇ ਜਲ-ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਗੂੰਜਦੀਆਂ, ਜਦ ਉਹ ਸ਼੍ਰਿੰਗਿਵੇਰਾ ਨਗਰੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਏ। ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਲਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਭਵਰਾਂ ਨਾਲ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਸੀ, ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਮ ਨੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, ‘‘ਆਓ, ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਰਾਤ ਇੱਥੇ ਹੀ ਰਹੀਏ।’’ ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ, ‘‘ਨਦੀ ਤੋਂ ਦੂਰ ਨਹੀਂ, ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਇੰਗੁਦੀ ਦਾ ਰੁੱਖ ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਫੁੱਲ ਤੇ ਪੱਤੇ ਹਨ; ਰਥਵਾਨ, ਆਓ ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਹੀ ਡੇਰਾ ਲਾ ਲਈਏ।’’ ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ, ‘‘ਅਸੀਂ ਇਸ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਨਦੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਾਂਗੇ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਦਰਯੋਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਜਲਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵਤੇ, ਦਾਨਵ, ਗੰਧਰਵ, ਪਸ਼ੂ, ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਪੰਛੀ ਵੀ ਪੂਜਦੇ ਹਨ।’’ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣਾ ਯਾਤਰਾ ਪਵਿੱਤਰ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਆ ਕੇ ਰੋਕੀ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅੱਗੇ ਸੁੰਦਰ, ਪਵਿੱਤਰ ਧਰਤੀ ਤੇ ਨਦੀਆਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਖਿੜੀ ਹੋਈ ਸੀ।