ਅਯੋਧਿਆ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰੌਣਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ, ਹੁਣ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਖਾਮੋਸ਼ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਉਸਦੇ ਪਾਣੀ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਏ ਹੋਣ। ਨ ਗੀਤ ਰਹੇ, ਨ ਤਿਉਹਾਰ, ਨ ਨਾਚ ਤੇ ਨ ਸੰਗੀਤ—ਸਭ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਮਿਟ ਗਈਆਂ, ਬਜ਼ਾਰ ਬੰਦ ਹੋ ਗਏ। ਇਥੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਅਠਚੱਲੀ ਸਰਗਾ ਦਾ ਸਮਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਮਹਾਨ ਕਵੀ ਵਾਲ਼ਮੀਕਿ ਨੇ ਲਿਖਿਆ। ਇਸ ਦੁਖ ਭਰੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ, ਰਾਮ—ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ—ਆਪਣੀ ਰਾਤ ਦਾ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸਾ ਲੰਘਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ, ਦੂਰ ਤਕ ਚੱਲ ਪਏ। ਰਾਤ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਲੰਘ ਗਈ; ਰਾਮ ਨੇ ਸਵੇਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੀ ਹੱਦ ਪਾਰ ਕਰ ਲਈ। ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਖਿੜਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਵਧੀਆ ਘੋੜਿਆਂ ਤੋਂ ਤੀਰ ਛੱਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਨੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜਾਂ ਸੁਣੀਆਂ, ਜੋ ਕਹਿ ਰਹੇ ਸਨ: "ਦਸ਼ਰਥ ਰਾਜਾ ਤੇ ਲਾਨਤ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ।" "ਅੱਜ ਕੈਕੇਈ ਕਠੋਰ, ਪਾਪੀ ਅਤੇ ਬੁਰਾਈ ਨਾਲ ਬੰਨੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਉਹ ਹੱਦਾਂ ਪਾਰ ਕਰ ਗਈ ਅਤੇ ਨਿਰਦਈ ਹੋ ਗਈ।" "ਉਹ ਰਾਜੇ ਦੇ ਧਰਮੀ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਗਿਆਨੀ, ਦਇਆਲੂ ਤੇ ਸਚੇ ਹਨ, ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਨਿਕਾਸ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ।" "ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਸੀਤਾ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੁਖੀ ਰਹੀ, ਹੁਣ ਕਿਵੇਂ ਦੁਖ ਸਹੇਗੀ?" "ਦਸ਼ਰਥ ਰਾਜਾ ਬਿਨਾ ਮਮਤਾ ਦੇ, ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਰਾਮ—ਜੋ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਤੇ ਪਿਆਰਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ—ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।" ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਕੋਸ਼ਲ ਦੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਰਾਮ ਚਲਦੇ ਰਹੇ। ਫਿਰ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀ ਵੇਦਸ਼੍ਰੁਤੀ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਅਗਸਤਯ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵੱਲ ਵਧੇ। ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਚੱਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਗੋਮਤੀ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕੀਤੀ, ਜਿਸਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਗਊਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਰੁਖ ਕਰਦੇ ਹੋਏ। ਤੇਜ਼ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਗੋਮਤੀ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਸਯੰਧਿਕਾ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕੀਤੀ, ਜਿਸਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਮੋਰ ਤੇ ਹੰਸਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜਾਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਰਾਮ ਨੇ ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਉਹ ਧਨ-ਧੰਨ ਵਾਲੀ ਧਰਤੀ ਦਿਖਾਈ, ਜੋ ਕਦੇ ਮਨੂ ਰਾਜਾ ਨੇ ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਜੋ ਰਾਜਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ। ਰਾਮ, ਜਿਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਮਸਤ ਹੰਸ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਨੇ ਰਥੀ ਨਾਲ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। "ਕਦੋਂ ਮੈਂ ਮੁੜ ਸਰਯੂ ਦੇ ਖਿੜਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਜਿਥੇ ਮਾਂ-ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਘੁੰਮਾਂਗਾ ਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਾਂਗਾ?" "ਮੈਂ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੀ ਲਾਲਚ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਪਰ ਇਹ ਆਨੰਦ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਬੇਮਿਸਾਲ ਹੈ, ਰਾਜਿਆਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਲਈ ਵਧੀਆ।" "ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਕਾਰ ਰਾਜ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਤੀਰ-ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।" ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ੀ, ਇਹ ਮਕਸਦ ਸਮਝ ਕੇ, ਰਥੀ ਨੂੰ ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਨਾਲ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਰਾਹ ਤੇ ਚਲ ਪਏ। ਇਥੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਉਨੰਜੀ ਸਰਗਾ ਦਾ ਸਮਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੋਸਲ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਵਿਸਾਲ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ, ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਰਾਮ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਰਥੀ ਨੂੰ ਅਯੋਧਿਆ ਵੱਲ ਚੱਲਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: "ਹੇ ਸ਼ਹਿਰ, ਜੋ ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੇਰੇ ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਵਿਦਾ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ।" "ਜਦ ਮੇਰਾ ਵਨ-ਵਾਸ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਰਾਜਾ ਦੀ ਕਰਜ਼ਦਾਰੀ ਮੁਕ ਜਾਣਗੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਮਾਂ-ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਮੁੜ ਤੈਨੂੰ ਵੇਖਾਂਗਾ।" ਫਿਰ, ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ ਹੋਈਆਂ, ਹੱਥ ਉੱਚਾ ਕਰਕੇ, ਚਿਹਰਾ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ, ਰਾਮ ਨੇ ਜਨਪਦ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: "ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਜਿਹੀ ਦਇਆ ਤੇ ਮਿਹਰ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਉਚਿਤ ਸੀ; ਪਰ ਲੰਮੀ ਪੀੜਾ ਬੁਰਾਈ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ—ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਮਕਸਦ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਵਾਪਸ ਜਾਓ।" ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਮਹਾਨ ਰਾਮ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਚਾਰੋ ਪਾਸੇ ਖੜੇ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਛੋੜੀ 'ਤੇ ਦੁੱਖ ਕੀਤਾ। ਜਦ ਉਹ ਲੋਕ ਇੰਝ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਅਧੂਰੀ ਰਹੀ, ਰਾਘਵ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਤ ਆਉਣ 'ਤੇ ਸੂਰਜ ਛੁਪ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੇ ਉਹ ਪਿੰਡ ਵੇਖੇ, ਜੋ ਅਨਾਜ ਤੇ ਧਨ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਦਾਨੀ ਤੇ ਨੇਕ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਵੱਸਦੇ, ਡਰ-ਭੈ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਯਗ-ਸਥਲਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਹ ਪਿੰਡ ਬਾਗਾਂ ਤੇ ਆਮ ਦੇ ਬਗੀਚਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਪ੍ਰਚੁਰਤਾ, ਸਿਹਤਮੰਦ ਤੇ ਖੁਸ਼ ਲੋਕਾਂ, ਗਊਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ, ਰਾਮ, ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚੋਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਪਾਠ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦੇ, ਆਪਣੇ ਰਥ 'ਤੇ ਲੰਘੇ। ਇਸ ਖੁਸ਼ਹਾਲ, ਰੌਣਕਦਾਰ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਮਨੋਹਰ ਬਾਗਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਰਾਮ—ਧੀਰਜਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ—ਅਜੋਧਿਆ ਰਾਜ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘੇ, ਜੋ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਸੁਖ-ਭੋਗ ਲਈ ਯੋਗ ਸੀ। ਇਥੇ ਰਾਘਵ ਨੇ ਤਿੰਨ ਧਾਰਾਂ ਵਾਲੀ, ਪਵਿੱਤਰ, ਨਿਰਮਲ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤ ਭਰੀ, ਸੰਤ-ਮੁਕਤ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਵਿੱਤਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ, ਪਰਮ-ਪਵਿੱਤਰ ਗੰਗਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ। ਉਸਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਆਸ਼ਰਮ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਆਉਂਦੀਆਂ, ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਝੀਲਾਂ ਨਾਲ ਗੰਗਾ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਹ ਨਦੀ ਦੇਵਤਾ, ਦਾਨਵ, ਗੰਧਰਵ ਤੇ ਕਿਨਨਰਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ, ਤੇ ਨਾਗ-ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਸਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਰਹਿੰਦੀਆਂ। ਨਦੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਅਸੰਖ ਤੀਰਥ-ਸਥਲ, ਦਸ-ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੇਵ-ਬਾਗਾਂ, ਅਤੇ ਪਰਮ-ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਦਿਵ੍ਯ ਕਮਲ-ਝੀਲ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਅਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਉੱਠਦੀ, ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ। ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਨਦੀ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਝੜ-ਝੜ ਹਾਸਾ ਕਰਦੀ, ਉਸਦੀ ਮੁਸਕਾਨ ਫੋਮ ਵਾਂਗ ਨਿਰਮਲ; ਕਿਤੇ ਪਾਣੀ ਬੇੜੀਆਂ ਵਾਂਗ ਜੁੜਿਆ, ਕਿਤੇ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੇ ਘੇਰੇ ਸਨ। ਕਿਤੇ ਨਦੀ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਡੂੰਘੀ, ਕਿਤੇ ਤੇਜ਼ ਧਾਰਾਂ ਨਾਲ ਉਤਸ਼ਾਂਤ; ਇੱਥੇ ਗੂੜ੍ਹ ਗੂੰਜ, ਉੱਥੇ ਭਿਆਨਕ ਸ਼ੋਰ। ਕਿਤੇ ਨਦੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ, ਕਿਤੇ ਨਿਰਮਲ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ; ਕਿਤੇ ਚੌੜੀਆਂ ਰੇਤ-ਪੱਟੀਆਂ, ਕਿਤੇ ਕਿਨਾਰੇ ਸੁੱਚੀ ਰੇਤ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ। ਉਸਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਹੰਸ, ਸਾਰਸ ਤੇ ਚਕਰਵਾਕ ਪੱਖੀਆਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜਾਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦੇ, ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੇ ਪੱਖੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਰਹਿੰਦੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਸੀਤਾ, ਆਪਣੀ ਯਾਤਰਾ 'ਤੇ, ਰਾਜ ਤੇ ਨਦੀ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ, ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ, ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਰਹੇ।