ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਦੁਖੀ ਹੋਈਆਂ ਅਯੋਧਿਆ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਜਾਂ ਭਰਾ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ, ਰੋਂਦੀਆਂ ਤੇ ਹਤਾਸ਼ ਹੋਈਆਂ ਫਿਰਦੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਾਂ ਲਈ ਵੀ ਰੋਂਦੀਆਂ, ਪਰ ਰਾਮ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਸੀ। ਅਯੋਧਿਆ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਹਟ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਸੁੰਨ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਗੀਤ, ਤਿਉਹਾਰ, ਨਾਚ ਤੇ ਸੰਗੀਤ ਸਭ ਥਮ ਗਿਆ ਸੀ; ਖੁਸ਼ੀ ਗਾਇਬ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਤੇ ਬਜ਼ਾਰ ਵੀ ਬੰਦ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਅਠਤਾਲੀਸਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋਇਆ। ਰਾਮ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਵਰਗਾ ਸੀ, ਰਾਤ ਦੇ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਲੰਮਾ ਰਸਤਾ ਤੈਅ ਕਰਦਾ ਗਿਆ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਗਿਆ, ਮੰਗਲਮਈ ਰਾਤ ਲੰਘ ਗਈ; ਉਸ ਨੇ ਸਵੇਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਰਾਜ ਦੀ ਹੱਦ ਪਾਰ ਕਰ ਲਈ। ਰਾਮ ਨੇ ਦੂਰ ਦੂਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਤੇ ਖਿੜਦੇ ਜੰਗਲ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪਾਰ ਕਰ ਲਏ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਉੱਤਮ ਘੋੜਿਆਂ ਤੋਂ ਤੀਰ ਛੱਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਨੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਅਵਾਜ਼ਾਂ ਸੁਣੀਆਂ, ਜੋ ਕਹਿ ਰਹੇ ਸਨ: "ਦਸ਼ਰਥ ਰਾਜਾ ਉੱਤੇ ਲਾਣਤ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ।" "ਅੱਜ ਕੈਕੇਈ ਕਿੰਨੀ ਨਿਰਦਈ ਤੇ ਪਾਪੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ; ਉਹ ਨੇਕ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਜੋ ਗਿਆਨ, ਦਇਆ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵਾਸਤੇ ਭੇਜ ਰਹੀ ਹੈ।" "ਸੀਤਾ, ਜੋ ਸਦਾ ਸੁਖੀ ਰਹੀ, ਹੁਣ ਕਿਵੇਂ ਦੁੱਖ ਸਹੇਗੀ?" "ਦਸ਼ਰਥ ਰਾਜਾ ਨੇ ਰਾਮ ਵਰਗੇ ਨਿਸ਼ਪਾਪ ਤੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਖਾਤਰ ਛੱਡਣ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾ ਲਿਆ, ਉਹ ਤਾਂ ਮੋਹ-ਮਮਤਾ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਗਿਆ।" ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀਰ ਰਾਮ, ਕੋਸਲ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਆਪਣਾ ਰਸਤਾ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਤੈਅ ਕਰਦਾ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀ ਵੇਦਸ਼੍ਰੁਤੀ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰ ਗਿਆ ਤੇ ਅਗਸਤਯ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵੱਲ ਵਧਿਆ। ਲੰਮੀ ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਠੰਢੇ ਪਾਣੀ ਤੇ ਗਾਂ-ਭਰੀਆਂ ਕੰਢਿਆਂ ਵਾਲੀ ਗੋਮਤੀ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰ ਗਿਆ, ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਹੋਇਆ। ਗੋਮਤੀ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਤੇਜ਼ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਸਿਆੰਦਿਕਾ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕੀਤੀ, ਜਿਸਦੇ ਕੰਢੇ ਮੋਰਾਂ ਤੇ ਹੰਸਾਂ ਦੀਆਂ ਅਵਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਰਹੇ ਸਨ। ਰਾਮ ਨੇ ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਉਹ ਉੱਪਜਾਊ ਧਰਤੀ ਵਿਖਾਈ, ਜੋ ਕਦੇ ਮਨੁ ਰਾਜਾ ਨੇ ਇکشਵਾਕੁ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਤੇ ਜੋ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ। ਰਾਮ, ਜਿਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਮਸਤ ਹੰਸ ਵਾਂਗ ਮਧੁਰ ਸੀ, ਰਥਵਾਹਕ ਨਾਲ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਗਿਆ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ, "ਕਦੋਂ ਮੈਂ ਮੁੜ ਸਰੀਯੂ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਖਿੜਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆਵਾਂਗਾ, ਜਿੱਥੇ ਮਾਂ-ਪਿਉ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਾਂਗਾ?" "ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦਾ ਵਧਾ ਲਾਲਚ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਇਹ ਸੁਖ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬੇਮਿਸਾਲ ਹੈ, ਰਾਜਿਆਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਮਨਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।" "ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਕਾਰ ਰਾਜਰਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸੁਖ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਤੀਰ-ਕਮਾਨ ਦੇ ਮਾਹਿਰ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।" ਇکشਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ੀ ਰਾਮ ਨੇ ਇਹ ਮਕਸਦ ਸਮਝ ਕੇ, ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਰਥਵਾਹਕ ਨੂੰ ਆਖੇ ਤੇ ਰਸਤੇ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਉਨੰਜਾ ਸਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋਇਆ। ਰਾਮ, ਜੋ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦਾ ਵੱਡਾ ਤੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਭਰਾ ਸੀ, ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕੋਸਲ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਰਥਵਾਹਕ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਗਿਆ, ਜਦ ਉਹ ਅਯੋਧਿਆ ਵੱਲ ਵਧ ਰਹੇ ਸਨ। "ਹੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ ਸਰਤਾਜ, ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਤੇਰੇ ਤੇ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ। ਜਦ ਮੇਰਾ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਮੁਕ ਜਾਵੇ, ਤੇ ਮੈਂ ਰਾਜਾ ਦੇ ਕਰਜ਼ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵਾਂ, ਤਾਂ ਮਾਂ-ਪਿਉ ਨਾਲ ਮੁੜ ਤੈਨੂੰ ਵੇਖਾਂਗਾ।" ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੇ, ਲਾਲ ਹੋਈਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ, ਸੱਜਾ ਹੱਥ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਦੁੱਖੀ ਚਿਹਰੇ ਨਾਲ ਜਨਪਦ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਜੋ ਦਇਆ ਤੇ ਸਨੇਹਾ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਯੋਗ ਸੀ; ਪਰ ਲੰਮਾ ਦੁੱਖ ਸਹਿਣਾ ਪਾਪ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਭਾਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਵਾਪਸ ਜਾਓ, ਤਾਂ ਜੋ ਤੁਹਾਡੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੋਵੇ।" ਉਹ ਲੋਕ, ਰਾਮ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਉਸਦੇ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ, ਵੱਡਾ ਸ਼ੋਕ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਖੜੇ ਰਹੇ। ਜਦ ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਰੋ ਰਹੇ ਸਨ, ਰਘੁਕੁਲ ਰਤਨ ਰਾਮ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਤ ਆਉਣ ਤੇ ਸੂਰਜ ਅੱਖੋਂ ਓਝਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਰਾਮ ਨੇ ਫਿਰ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਉਹ ਪਿੰਡ ਵੇਖੇ, ਜੋ ਅਨਾਜ ਤੇ ਧਨ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਨੇਕ ਤੇ ਨਿਰਭੈ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਵੱਸਦੇ, ਸੋਹਣੇ ਤੇ ਯਜਨ ਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਹ ਪਿੰਡ ਬਾਗਾਂ ਤੇ ਅੰਬਾਂ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਭਰਪੂਰੀ, ਖੁਸ਼ ਤੇ ਸਿਹਤਮੰਦ ਲੋਕਾਂ, ਤੇ ਗਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਰਾਮ, ਰਾਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਉੱਤਮ ਧਰਤੀਆਂ, ਜਿੱਥੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਜਾਪ ਗੂੰਜਦੇ ਸਨ, ਆਪਣੇ ਰਥ ਵਿੱਚ ਪਾਰ ਕਰਦਾ ਗਿਆ। ਉਹ ਖੁਸ਼ਹਾਲ, ਸੁੰਦਰ, ਤੇ ਬਾਗਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚੋਂ, ਜੋ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਸੁਖ ਲਈ ਯੋਗ ਸੀ, ਰਾਮ ਨੇ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। ਇਥੇ, ਰਘੁਕੁਲ ਰਤਨ ਨੇ ਤ੍ਰਿਧਾਰਾ ਵਾਲੀ, ਪਵਿੱਤਰ, ਨਿਰਮਲ, ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤੀ ਗੰਗਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ। ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਉੱਤਮ ਆਸ਼ਰਮ ਸਨ, ਤੇ ਉਚਿਤ ਸਮੇਂ ਤੇ ਖੁਸ਼ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਉਸਨੂੰ ਸ਼ੋਭਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਸਨ; ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਝੀਲਾਂ ਵੀ ਸਨ। ਇਹ ਨਦੀ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਦਾਨਵਾਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਤੇ ਕਿਨਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਤੇ ਨਾਗਾਂ ਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਸਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਰਹਿੰਦੀਆਂ। ਇੱਥੇ ਸੈਂਕੜੇ ਦੇਵਤਾਈ ਖੇਡਾਂ, ਦਸ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅਕਾਸ਼ਿਕ ਬਾਗਾਂ, ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਦਿਵ੍ਯ ਕਮਲ-ਸਰੋਵਰ ਸਨ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਅਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਚੜ੍ਹਦੇ। ਕਿਤੇ-ਕਿਤੇ ਨਦੀ ਹੱਸਦੀ ਜਾਪਦੀ ਸੀ, ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਛੱਲਾਂ ਵਾਂਗ ਉਸਦੀ ਮੁਸਕਾਨ ਚਿੱਟੀ ਝੱਗ ਵਰਗੀ ਸੀ; ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਪਾਣੀ ਚੁੱਲਾਂ ਵਾਂਗ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਕਿਤੇ-ਕਿਤੇ ਭਵਰੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ ਨਦੀ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਡੂੰਘੀ ਸੀ, ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਤੇਜ਼ ਧਾਰਾਂ ਨਾਲ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ; ਇੱਥੇ ਉਸਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਗੂੰਜ ਡੂੰਘੀ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਡਰਾਉਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੀ। ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਦੇਵਤੇ ਇਸਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੇ, ਤੇ ਨਦੀ ਨਿਰਮਲ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ ਸੀ; ਕਦੇ ਉਹ ਚੌੜੇ ਰੇਤਲੇ ਟਾਪੂਆਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀ ਹੋਈ, ਤੇ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਉਸਦੇ ਕੰਢੇ ਸੁੱਚੇ ਰੇਤ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਸਨ।