ਅਯੋਧਿਆ ਦਾ ਹਾਲ ਉਹ ਸਮੇਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੋਗ ਭਰਿਆ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਵਪਾਰੀਆਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਾਮਾਨ ਠੰਢੇ ਪਏ ਹੋਏ ਸਨ, ਖੁਸ਼ੀ ਗਾਇਬ ਸੀ, ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸ਼ਹਿਰ ਅਜਿਹੀ ਲੱਗਦੀ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਤਾਰੇ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਣ। ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਵਿਛੋੜੀ ਚ ਔਰਤਾਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਉਹਨਾ ਦੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਜਾਂ ਭਰਾ ਵਿਦੇਸ਼ ਚਲੇ ਗਏ ਹੋਣ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਾਂ ਲਈ ਵੀ ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਰਾਮ ਲਈ ਉਹਨਾ ਦਾ ਦੁੱਖ ਹੋਰ ਵਧ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਯੋਧਿਆ ਇਕ ਵੱਡੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਸੂਨੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸਦੇ ਪਾਣੀ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਏ ਹੋਣ। ਗੀਤ, ਤਿਉਹਾਰ, ਨਾਚ-ਸੰਗੀਤ ਸਭ ਠੰਢੇ ਪਏ ਹੋਏ ਸਨ, ਖੁਸ਼ੀ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਬੰਦ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਅਠਤਾਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਰਾਤ ਦੇ ਬਾਕੀ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਰਾਮ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ ਸਨ, ਲੰਮਾ ਰਸਤਾ ਤੈਅ ਕਰਦੇ ਗਏ। ਉਹ ਹਰ ਵੇਲੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦਸ਼ਰਥ ਜੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਰਸਤਾ ਚੱਲਦੇ ਰਹੇ, ਸ਼ੁਭ ਰਾਤ ਲੰਘ ਗਈ। ਰਾਮ ਨੇ ਸਵੇਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਦੀ ਹੱਦ ਪਾਰ ਕਰ ਗਏ। ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਖਿੜਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਦੇ ਪਾਸੋਂ ਲੰਘਦੇ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਉੱਤਮ ਘੋੜਿਆਂ ਤੋਂ ਛੁੱਟੇ ਤੀਰ। ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣੀਆਂ, ਜੋ ਆਖ ਰਹੇ ਸਨ, "ਦਸ਼ਰਥ ਰਾਜਾ ਤੇ ਲਾਨਤ ਹੈ, ਜੋ ਮੋਹ ਵਿਚ ਫਸ ਗਿਆ।" "ਅੱਜ ਕੈਕੇਈ ਕਿੰਨੀ ਨਿਰਦਈ ਤੇ ਪਾਪੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਉਹ ਨੇਕ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਕੱਡ ਰਹੀ ਹੈ।" "ਉਹ ਰਾਜਾ ਦੇ ਧਰਮੀ ਪੁੱਤ ਨੂੰ, ਜੋ ਗਿਆਨ, ਦਇਆ ਤੇ ਮਿਹਨਤ ਵਿਚ ਅੱਗੇ ਹੈ, ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਭੇਜ ਰਹੀ ਹੈ।" "ਸੀਤਾ, ਜੋ ਜਨਕ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ ਹੈ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਖੁਸ਼ ਰਹੀ, ਹੁਣ ਕਿਵੇਂ ਦੁੱਖ ਸਹੇਗੀ?" "ਦਸ਼ਰਥ ਰਾਜਾ ਕਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਤੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤ ਰਾਮ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਖਾਤਰ ਛੱਡਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ?" ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ, ਕੋਸਲ ਦੇ ਨਾਇਕ ਰਾਮ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਗਏ। ਫਿਰ ਉਹ ਵੇਦਸ਼੍ਰੁਤੀ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰ ਗਏ, ਜਿਸਦਾ ਪਾਣੀ ਪਵਿੱਤਰ ਸੀ, ਤੇ ਅਗਸਤਯਾ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵੱਲ ਵਧੇ। ਕਾਫੀ ਦੂਰੀ ਤੈਅ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਗੋਮਤੀ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰ ਗਏ, ਜਿਸਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਗਾਂ ਬਹੁਤ ਸਨ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਠੰਢਾ ਸੀ। ਗੋਮਤੀ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਸਯੰਦਿਕਾ ਨਦੀ ਵੀ ਲੰਘੀ, ਜਿਸ ਕੋਲ ਮੋਰਾਂ ਤੇ ਹੰਸਾਂ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੇ ਵੈਦੇਹੀ (ਸੀਤਾ) ਨੂੰ ਉਹ ਉੱਨਤੀਸ਼ੀਲ ਧਰਤੀ ਵਿਖਾਈ, ਜੋ ਰਾਜਾ ਮਨੁ ਨੇ ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਰਾਜ ਸੁਫਲ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਥੀ (ਸਾਰਥੀ) ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਬੁਲਾਇਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਮਸਤ ਹੰਸ ਵਾਂਗ ਮਿੱਠੀ ਸੀ। ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਕਦੋਂ ਮੁੜ ਮੈਂ ਸਰਯੂ ਦੇ ਖਿੜਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਾਂਗਾ, ਜਿੱਥੇ ਮਾਂ-ਪਿਓ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਘੁੰਮਾਂਗਾ ਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਾਂਗਾ?" "ਮੈਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੀ ਵਧੀਕ ਲਾਲਸਾ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਇਹ ਸੁਖ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਬੇਮਿਸਾਲ ਹੈ, ਰਾਜਿਆਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਵਧੀਆ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।" "ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਿਕਾਰ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸੁਖ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਤੀਰ-ਕਮਾਨ ਚ ਚੁਸਤ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਸਮੇਂ ਤੇ ਇਸਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।" ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ਜ ਰਾਮ ਨੇ ਇਹ ਮਕਸਦ ਸਮਝ ਕੇ, ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਨਾਲ ਰਥੀ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਉਸ ਰਸਤੇ ਤੇ ਚੱਲ ਪਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਉਨੰਜਾ ਸਰਗਾ ਵੀ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਸਲਾ ਦੇ ਸੁਹਾਵਨੇ ਤੇ ਵੱਡੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਰਾਮ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਰਥੀ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ ਜਦ ਉਹ ਅਯੋਧਿਆ ਵੱਲ ਵਧ ਰਹੇ ਸਨ, "ਹੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸ਼ਹਿਰ! ਜੋ ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ ਵਲੋਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਤੇ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੇ ਤੇਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਮੈਂ ਵਿਦਾ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ।" "ਜਦੋਂ ਮੇਰਾ ਜੰਗਲ-ਵਾਸ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਤੇ ਮੈਂ ਰਾਜਾ ਦਾ ਕਰਜ਼ ਮੁਕਾ ਲਵਾਂਗਾ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਮਾਂ-ਪਿਉ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਤੈਨੂੰ ਮੁੜ ਵੇਖਾਂਗਾ।" ਫਿਰ, ਰਾਮ ਜੀ ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ ਕਰਕੇ, ਦਾਹੀਣਾ ਹੱਥ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਦੁਖੀ ਚਿਹਰੇ ਨਾਲ ਜਨਪਦ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਜੋ ਮਿਹਰਬਾਨੀ ਤੇ ਦਇਆ ਦਿਖਾਈ, ਉਹ ਉਚਿਤ ਸੀ। ਪਰ ਲੰਮਾ ਦੁੱਖ ਸਹਿਣਾ ਪਾਪ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਹੈ। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਜਾਓ, ਤਾਂ ਜੋ ਤੁਹਾਡਾ ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰਾ ਹੋਵੇ।" ਫਿਰ ਲੋਕਾਂ ਨੇ, ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਉਹ ਰੋ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਖੜੇ ਰਹਿ ਗਏ। ਜਦ ਉਹ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਵਿਛੋੜੇ ਚ ਰੋ ਰਹੇ ਸਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਪੂਰੀ ਨਾ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਰਾਘਵ ਰਾਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਤੋਂ ਅਜੇਹੇ ਲੰਘ ਗਏ ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਰਾਤ ਆਉਣ ਤੇ ਲੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਹ ਪਿੰਡ ਵੇਖੇ ਜੋ ਅਨਾਜ ਤੇ ਧਨ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸਨ, ਜਿੱਥੇ ਲੋਕ ਦਾਨੀ, ਨੇਕ ਤੇ ਨਿਰਭਉ ਵੱਸਦੇ ਸਨ, ਤੇ ਜਿੱਥੇ ਯਜਨਾ ਦੇ ਖੰਭੇ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਹ ਪਿੰਡ ਬਾਗਾਂ ਅਤੇ ਅੰਬਾਂ ਦੀਆਂ ਵਾਟਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਪਾਣੀ ਵਧੀਕ ਸੀ, ਲੋਕ ਖੁਸ਼ ਤੇ ਤੰਦਰੁਸਤ ਸਨ, ਤੇ ਗਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸਨ। ਰਾਮ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ ਸਨ, ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਰਥ 'ਤੇ ਲੰਘੇ, ਜਿੱਥੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਵਾਣੀ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਖੁਸ਼ਹਾਲ, ਲਹਿੰਦ, ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਧਰਤੀ ਵਿਚ, ਜੋ ਬਾਗਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਰਾਮ ਜੀ ਰਾਜ ਭੋਗ ਲਈ ਯੋਗ ਰਾਜ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਦੇ ਗਏ। ਉੱਥੇ ਰਾਘਵ ਨੇ ਤਿੰਨ ਧਾਰਾਵਾਂ ਵਾਲੀ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਪਵਨ, ਨਦੀ ਗੰਗਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ, ਜੋ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤ-ਸਥਾਨ ਸੀ। ਉਹ ਨਦੀ ਸੁੰਦਰ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਤੇ ਉੱਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀ ਝੀਲਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਹ ਇਲਾਕਾ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਦਾਨਵਾਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ, ਤੇ ਕਿਨਰਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਤ ਸੀ, ਤੇ ਨਾਗਾਂ ਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਉੱਥੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਉਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਉੱਥੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਦੇਵ-ਖੇਡਾਂ ਵਾਲੇ ਮੈਦਾਨ, ਦਸ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੇਵ-ਉਦਿਆਨ, ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਦਿਵ੍ਯ ਕਮਲ-ਸਰੋਵਰ ਸਨ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਸਵਰਗ ਵੱਲ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹੋਏ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਕਿਤੇ ਨਦੀ ਆਪਣੇ ਪਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਟੱਕਰਾਂ ਨਾਲ ਹੱਸ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਸਦੀ ਹਾਸੀ ਫੋਮ ਵਾਂਗ ਸੁੱਚੀ ਸੀ; ਕਿਤੇ ਉਸਦੇ ਪਾਣੀ ਜਟਾਵਾਂ ਵਾਂਗ ਵੱਗ ਰਹੇ ਸਨ, ਤੇ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਭੰਵਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਕਿਤੇ ਨਦੀ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਡੂੰਘੀ ਸੀ, ਕਿਤੇ ਤੇਜ਼ ਧਾਰਾਂ ਨਾਲ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ; ਕਿਤੇ ਉਹ ਡੂੰਘੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਬੋਲ ਰਹੀ ਸੀ, ਤੇ ਕਿਤੇ ਡਰਾਉਣੇ ਸ਼ੋਰ ਨਾਲ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਚੰਦਰ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੰਗਲ-ਵਾਸ ਦੇ ਰਸਤੇ 'ਤੇ, ਅਯੋਧਿਆ ਤੋਂ ਵਿਦਾ ਲੈ ਕੇ, ਨਵੀਆਂ ਧਰਤੀਆਂ, ਨਦੀਆਂ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਵਾਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਵੀ ਆਪਣਾ ਧੀਰਜ ਬਣਾਇਆ।