ਰਾਮ ਜੀ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਿੱਠਾ, ਸੱਚਾ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਮ੍ਰਦੁ, ਸਭ ਦੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਅਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁੰਦਰ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਰਥੀ, ਗਜ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਸਤ ਚਾਲ ਨਾਲ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਹੋਏ, ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਸੋਭਾ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵੇਲੇ, ਅਯੋਧਿਆ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਮਰਨ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ, ਰਾਮ ਜੀ ਲਈ ਵਿਰਹ ਵਿੱਚ ਕਰੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਘਵ ਲਈ ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਤਦ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਤ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਗਨੀਆਂ ਬੁਝ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਗੱਲਾਂ-ਬਾਤਾਂ ਅਤੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਚੁੱਪ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਅੰਧਕਾਰ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਵਪਾਰੀ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਠੰਢੀਆਂ ਪੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਖੁਸ਼ੀ ਖੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਸਰਾ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਯੋਧਿਆ ਆਸਮਾਨ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਤਾਰੇ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਔਰਤਾਂ ਰਾਮ ਲਈ ਐਸਾ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜਾਂ ਭਰਾ ਦੂਰ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਲਈ ਵੀ ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਰਾਮ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਦੁਖ ਹੋਰ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਯੋਧਿਆ ਇਕ ਵੱਡੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਪਾਣੀ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਗੀਤ, ਤਿਉਹਾਰ, ਨਾਚ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਚੁੱਪ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਖੁਸ਼ੀ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਾਰਕੀਟ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਅਠਚੀ ਸਰਗਾ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰਾਤ ਦੇ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਰਾਮ ਜੀ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ, ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੱਕ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣਾ ਰਸਤਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਸ਼ੁਭ ਰਾਤ ਲੰਘ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਸਵੇਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੀ ਹੱਦ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪਿੰਡਾਂ, ਦੂਰ-ਦੂਰ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਜੰਗਲਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤੀਰਾਂ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲਦੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਸੁਣਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: “ਦਸ਼ਰਥ ਰਾਜਾ ਤੇ ਸ਼ਰਮ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਛਾ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਹੈ।” “ਅੱਜ ਕੈਕੇਈ ਕਠੋਰ, ਪਾਪੀ ਅਤੇ ਬੁਰਾਈ ਵਿਚ ਫਸੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਉਹ ਹੱਦਾਂ ਪਾਰ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਠੋਰ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।” “ਉਹ ਰਾਜਾ ਦੇ ਧਰਮਪੁਰਕ, ਬੁਧੀਮਾਨ, ਦਯਾਲੂ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਨਿਕਾਲਾ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ।” “ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਸੀਤਾ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੁਖੀ ਰਹੀ, ਹੁਣ ਕਿਵੇਂ ਦੁਖ ਸਹੇਗੀ?” “ਦਸ਼ਰਥ ਰਾਜਾ ਨੇ ਮੋਹ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਰਾਮ ਨੂੰ, ਜੋ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਤੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਪੁੱਤਰ ਹੈ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਖਾਤਰ ਤਿਆਗਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ।” ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਕੋਸਲਾ ਦੇ ਮਹਾਨ ਰਾਮ ਜੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਰਸਤਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਹ ਵੈਦਸ਼੍ਰੁਤੀ ਨਦੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਪਾਣੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਪਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਗਸਤਯ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵੱਲ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਲੰਮੀ ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਗੋਮਤੀ ਨਦੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਪਾਣੀ ਠੰਢੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਿਨਾਰੇ ਗਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਪਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗੋਮਤੀ ਨਦੀ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਰਾਮ ਜੀ ਸਯੰਦੀਕਾ ਨਦੀ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਮੋਰਾਂ ਅਤੇ ਹੰਸਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਰਾਮ ਜੀ ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਉਹ ਖੇਤਰ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਮਨੁ ਰਾਜਾ ਨੇ ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਰਾਜ繁ਸਾਲੀ ਹਨ। ਮਹਾਨ ਰਾਮ, ਜਿਸ ਦੀ ਬੋਲੀ ਮਸਤ ਹੰਸ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਕਦੋਂ ਮੈਂ ਮੁੜ ਸਰੀਯੂ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਾਂਗਾ?” “ਮੈਂ ਸਰੀਯੂ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੀ ਲਾਲਚ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਪਰ ਇਹ ਸੁਖ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਬੇਮਿਸਾਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸਰਵੋਤਮ ਮੰਨਿਆ ਹੈ।” “ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਕਾਰ ਰਾਜ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸੁਖ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਤੀਰ-ਕਮਾਨ ਦੇ ਮਾਹਰ ਲੋਕ ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।” ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ੀ, ਇਹ ਮਕਸਦ ਸਮਝ ਕੇ, ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਕੇ, ਰਸਤਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਉਨੰਜੀ ਸਰਗਾ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੋਸਲਾ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ, ਜੋ ਬੁਧੀਮਾਨ ਹਨ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ ਅਯੋਧਿਆ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਹੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਜੋ ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਵਿਦਾ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ।” “ਜਦੋਂ ਮੇਰਾ ਜੰਗਲ-ਵਾਸ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਰਾਜਾ ਦੀ ਕਰਜ਼ਦਾਰੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਮੈਂ ਮੁੜ ਤੁਹਾਨੂੰ, ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨਾਲ, ਵੇਖਾਂਗਾ।” ਫਿਰ, ਰਾਮ ਜੀ, ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ, ਸੱਜਾ ਹੱਥ ਉੱਪਰ ਕਰਕੇ, ਚਿਹਰਾ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਜਨਪਦ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਯੋਗ ਸੀ, ਦਇਆ ਅਤੇ ਮਿਹਰਬਾਨੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ; ਪਰ ਲੰਬਾ ਦੁਖ ਬੁਰਾਈ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਹੈ—ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣਾ ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰਾ ਕਰੋ।” ਵੱਡੇ ਮਨ ਵਾਲੇ ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਲੋਕ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਇਧਰ-ਉਧਰ ਖੜੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋ ਰਹੇ ਹਨ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਰਾਘਵ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਤ ਆਉਣ ਤੇ ਸੂਰਜ ਲੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਰਾਮ ਜੀ ਸੁੰਦਰ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਅਨਾਜ ਅਤੇ ਧਨ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦਯਾਲੂ ਅਤੇ ਧਰਮਪੁਰਕ ਲੋਕ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਡਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਯਜਨ-ਕੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਹ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਬਾਗਾਂ ਅਤੇ ਆਮ ਦੀਆਂ ਵਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਪ੍ਰਚੁਰਤਾ ਵਾਲਾ, ਖੁਸ਼ ਅਤੇ ਤੰਦਰੁਸਤ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਗਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਸੇਵਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਰਾਮ ਜੀ, ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਵਿਖੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਚੰਟ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਹੈ, ਰਥ ਵਿੱਚ ਪਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਖੁਸ਼,繁ਸਾਲੀ, ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਸੁੰਦਰ ਬਾਗਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਸੁਖ ਲਈ ਯੋਗ ਹੈ। ਉਥੇ, ਰਾਘਵ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਧਾਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਹਿੰਦੀ, ਪਵਿੱਤਰ, ਨਿਰਮਲ, ਨਿਰਜੰਕ, ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਆਦਰਿਤ ਵੇਖਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਅਯੋਧਿਆ-ਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਵਿਰਹ ਭਰੀ ਕਹਾਣੀ, ਵੈਲਮੀਕਿ ਜੀ ਦੇ ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਇਣ ਦੀ ਪੰਜਾਹਵੀਂ ਸਰਗਾ ਵਿੱਚ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।