ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਖਦਾਈ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਜੇਕਰ ਤੁਹਾਡੀ ਚੰਗੀ ਕਰਮ-ਭਾਗ ਖਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹਾਲਾਤ ਵਿੱਚ ਹੋ, ਤਾਂ ਜ਼ਹਿਰ ਪੀ ਲਓ, ਜਾਂ ਰਾਘਵ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰੋ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮਰ ਕੇ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਲੈ ਲਓ।” ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਅਫ਼ਸੋਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਰਾਮ, ਜੋ ਝੂਠੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਕਾਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ, ਸਾਨੂੰ ਭਰਤ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦੇਵੇ। ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਰਾਮ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ—ਉਹ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ, ਗੂੜ੍ਹੇ ਰੰਗ ਦਾ, ਚੰਨ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਮਕਦਾ ਚਿਹਰਾ, ਗਲ੍ਹਾ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਲੰਮੇ ਬਾਹਾਂ, ਕਮਲ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਹਿਲਾਂ ਮਿੱਠਾ ਤੇ ਸੱਚ ਬੋਲਦਾ, ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲਾ, ਨਰਮ ਸੁਭਾਵ ਦਾ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪਿਆਰਾ, ਚੰਨ ਵਰਗਾ ਸੋਹਣਾ। ਉਹ ਨਿਰਭੀਤ, ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ, ਹਾਥੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਾਲ, ਵੱਡਾ ਰਥ-ਯੋਧਾ, ਜੰਗਲਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨਾਲ ਸੋਹਣਾ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੁਖ ਅਤੇ ਡਰ ਵਿੱਚ ਰੋਈਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਮੌਤ ਨੇ ਆ ਲਿਆ ਹੋਵੇ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਘਵ ਲਈ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਤਾਂ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਤੇ ਰਾਤ ਆ ਗਈ। ਆਗਾਂ ਬੁਝ ਗਈਆਂ, ਗੱਲਬਾਤ ਤੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਲਿਪਟਿਆ ਹੋਇਆ ਚਮਕਣ ਲੱਗਾ। ਵਪਾਰੀ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਖੁਸ਼ੀ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ, ਤੇ ਆਸਰਾ ਵੀ ਲੁਕ ਗਿਆ; ਅਯੋਧਿਆ ਅਸਮਾਨ ਵਾਂਗ ਹੋ ਗਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਾਰੇ ਨਹੀਂ। ਰਾਮ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ, ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਜਾਂ ਭਰਾ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਾਂਗ ਵਿਲਾਪ ਕੀਤਾ; ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਲਈ ਰੋਈਆਂ, ਪਰ ਰਾਮ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਦੁਖ ਹੋਰ ਵੱਧ ਸੀ। ਅਯੋਧਿਆ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈ, ਜਿਸ ਦਾ ਪਾਣੀ ਉਤਰ ਗਿਆ ਹੋਵੇ; ਗੀਤ, ਤਿਉਹਾਰ, ਨਾਚ, ਸੰਗੀਤ, ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਬਜ਼ਾਰ ਸਭ ਠੰਢੇ ਪਏ। ਇਥੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਅਠਵੀਂ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਸਮਾਪਤੀ ਹੋਈ। ਰਾਮ, ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ, ਰਾਤ ਦੇ ਬਚੇ ਹਿਸੇ ਵਿੱਚ ਦੂਰ ਤੱਕ ਚਲਿਆ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਗਿਆ, ਸੁਭ ਮੰਗਲ ਰਾਤ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ; ਰਾਮ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਵੇਰ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਰਾਜ ਦੀ ਸੀਮਾ ਪਾਰ ਕਰ ਲਈ। ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪਿੰਡਾਂ ਤੇ ਉੱਤਮ ਘੋੜਿਆਂ ਵਾਂਗ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਗਿਆ, ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਜੰਗਲ ਵੇਖਦਾ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਸੁਣੀਆਂ: “ਦਸ਼ਰਥ ਰਾਜਾ ਤੇ ਲਾਣਤ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਛਾ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ।” “ਅੱਜ ਕੈਕੇਈ ਕਠੋਰ, ਪਾਪੀ ਤੇ ਬੁਰਾਈ ਵਿੱਚ ਜਕੜੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਉਸ ਨੇ ਹੱਦਾਂ ਪਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤੇ ਕਠੋਰਤਾ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ।” “ਉਹ ਰਾਜਾ ਦੇ ਧਰਮਵਾਨ, ਬੁੱਧੀਮਾਨ, ਦਯਾਲੂ ਤੇ ਨਿਪੁੰਨ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਨਿਕਾਸ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।” “ਜਨਕ ਦੀ ਸੁਪੁਤਰੀ ਸੀਤਾ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੁਖੀ ਰਹੀ, ਹੁਣ ਕਿਵੇਂ ਦੁਖ ਸਹੇਗੀ?” “ਦਸ਼ਰਥ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਖ਼ਾਤਰ, ਆਪਣੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਤੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਛੱਡਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ।” ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਕੋਸਲਾ ਦੇ ਨਾਇਕ ਰਾਮ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀ ਵੇਦਸ਼੍ਰੁਤੀ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਅਗਸਤਿਆ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵੱਲ ਵਧਿਆ। ਲੰਮਾ ਸਫਰ ਕਰਕੇ, ਠੰਢੇ ਪਾਣੀ ਤੇ ਗਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਗੋਮਤੀ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕੀਤੀ, ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਰੁਖ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ। ਤੇਜ਼ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਗੋਮਤੀ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਸਿਆੰਦਿਕਾ ਨਦੀ ਵੀ ਪਾਰ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੋਰਾਂ ਤੇ ਹੰਸਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਰਾਮ ਨੇ ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਉਹ ਰਾਖਾ ਦਿਖਾਈ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਜਾ ਮਨੂ ਨੇ ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਜੋ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਰਾਜਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ। ਰਾਮ, ਜਿਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਮਸਤ ਹੰਸ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਚਾਰੀਓਟੀਅਰ ਨੂੰ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਿਆ: “ਕਦੋਂ ਮੈਂ ਮੁੜ ਸਰਯੂ ਦੇ ਖਿੜੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਾਂਗਾ?” “ਮੈਂ ਸਰਯੂ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦਾ ਬਹੁਤ ਲੋਭ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਪਰ ਇਹ ਸੁਖ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬੇਮਿਸਾਲ ਹੈ, ਰਾਜਿਆਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” “ਇਸ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਕਾਰ ਰਾਜ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਖ਼ਾਤਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਤੀਰ-ਕਮਾਨ ਦੇ ਨਿਪੁੰਨ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਨੂੰ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਤੇ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।” ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਵਾਰਿਸ, ਇਹ ਮਕਸਦ ਜਾਣ ਕੇ, ਚਾਰੀਓਟੀਅਰ ਨੂੰ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਿਆ ਤੇ ਰਸਤਾ ਦੱਸਿਆ। ਇੱਥੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਉਨੰਜੀਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਸਮਾਪਤੀ ਹੋਇਆ। ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਵੱਡੇ ਤੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਭਰਾ, ਸੋਹਣੀ ਤੇ ਵੱਡੀ ਕੋਸਲਾ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਹਥ ਜੋੜ ਕੇ ਚਾਰੀਓਟੀਅਰ ਨੂੰ ਅਯੋਧਿਆ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਬੋਲਿਆ: “ਹੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ, ਤੇਰੇ ਤੇ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੇ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਅਲਵਿਦਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।” “ਜਦ ਮੇਰੀ ਜੰਗਲ-ਵਾਸੀ ਦੀ ਮਿਆਦ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ, ਰਾਜਾ ਦੀ ਲੋੜ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਸਮੇਤ ਮੁੜ ਤੈਨੂੰ ਵੇਖਾਂਗਾ।” ਫਿਰ, ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ ਤੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ, ਸੱਜਾ ਹੱਥ ਉਚਾ ਕਰਕੇ, ਦੁਖੀ ਚਿਹਰਾ ਨਾਲ, ਰਾਮ ਨੇ ਜਨਪਦ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬੋਲਿਆ: “ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਜਿਹੀ ਦਇਆ ਤੇ ਮਿਹਰ ਦਿਖਾਈ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉਚੀ ਹੈ; ਪਰ ਲੰਬਾ ਦੁਖ ਸਹਿਣਾ ਬੁਰਾਈ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਹੈ—ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣਾ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰਾ ਕਰੋ।” ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਕੇ, ਭਿਆਨਕ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਖੜੇ ਰਹੇ। ਜਦ ਉਹ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟ ਮਨ ਨਾਲ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਰਾਘਵ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਤ ਆਉਣ ਤੇ ਸੂਰਜ ਲੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਪਿੰਡ ਵੇਖੇ, ਜਿੱਥੇ ਅਨਾਜ ਤੇ ਧਨ ਭਰਪੂਰ ਸੀ, ਨਿਰਭੀਤ, ਚੰਗੇ ਤੇ ਦਯਾਲੂ ਲੋਕ ਵੱਸਦੇ ਸਨ, ਜੋ ਸੋਹਣੇ ਤੇ ਯਜਨ-ਸਥਲਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਹ ਪਿੰਡ ਬਾਗਾਂ ਤੇ ਅੰਬਾਂ ਦੀਆਂ ਵਾਟਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ, ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਖੁਸ਼ ਤੇ ਸਿਹਤਮੰਦ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਤੇ ਗਾਂ ਦੀਆਂ ਟੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਸੇਵਿਆ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਤੇ ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਦੁਖ-ਕਹਾਣੀ, ਰਾਮ ਦੇ ਯਾਤਰਾ ਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ, ਤੇ ਇਨਸਾਨੀ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ, ਆਦਿਕਵੀ ਵਾਲਮੀਕਿ ਜੀ ਦੇ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਅਧਿਆਇਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।