ਰਾਮ ਦੇ ਵਨਵਾਸ ਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਯੋਧਿਆ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੁਖ ਅਤੇ ਡਰ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਈਆਂ। ਉਹ ਕਹਿ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਕਿ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਰਾਮ ਦੇ ਬਿਨਾ ਜੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ; ਜਦੋਂ ਦਸ਼ਰਥ ਜੀ ਮਰਨਗੇ, ਤਾਂ ਅਯੋਧਿਆ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਹਾਲਤ ਤੇ ਕਹਿ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਕਿ ਹੁਣ ਤਾਂ ਜ਼ਹਿਰ ਪੀ ਲਓ ਜਾਂ ਰਾਘਵ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲੇ ਜਾਓ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮੌਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਓ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰੋ-ਰੋ ਕੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਰਾਮ ਨੂੰ ਝੂਠੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ, ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ ਭਰਤ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਉਹ ਰਾਮ ਦੀ ਸ਼ਕਲ-ਸੂਰਤ, ਉਸ ਦੀ ਚੰਨ ਵਰਗੀ ਚਿਹਰੇ ਦੀ, ਲੰਮੇ ਬਾਹਾਂ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਆਖਦੀਆਂ ਸਨ ਕਿ ਰਾਮ ਸਦਾ ਮਿੱਠਾ, ਸੱਚਾ, ਬੜੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ, ਨਰਮ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਚੰਨ ਵਰਗਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ ਵਰਗਾ, ਗਜਰਾਜ ਵਰਗਾ ਚਾਲ ਚਲਣ ਵਾਲਾ, ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਆਪਣੀ ਮਹਿਮਾ ਨਾਲ ਚਾਨਣ ਕਰੇਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਔਰਤਾਂ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਘਵ ਲਈ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਅਤੇ ਰਾਤ ਹੋ ਗਈ। ਅਯੋਧਿਆ ਵਿਚ ਅੱਗਾਂ ਬੁਝ ਗਈਆਂ, ਗੱਲ-ਬਾਤਾਂ ਤੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਅੰਨ੍ਹੇਰੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਵਪਾਰੀ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਏ, ਖੁਸ਼ੀ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਈ, ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ, ਅਤੇ ਅਯੋਧਿਆ ਉਹਨਾਂ ਰਾਤਾਂ ਵਾਂਗ ਹੋ ਗਈ ਜਦੋਂ ਆਸਮਾਨ ਵਿਚ ਤਾਰੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਔਰਤਾਂ ਰਾਮ ਲਈ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਜਾਂ ਭਰਾ ਨੂੰ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿਚ ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਹੋਣ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਰਾਮ ਲਈ ਹੋਰ ਵੱਧ ਸੀ। ਸਾਰੀ ਅਯੋਧਿਆ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਸੁੰਨ ਹੋ ਗਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਪਾਣੀ ਖਿੱਚ ਗਿਆ ਹੋਵੇ; ਗੀਤ, ਤਿਉਹਾਰ, ਨਾਚ, ਸੰਗੀਤ ਸਭ ਥਮ ਗਿਆ, ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਮਿਟ ਗਈਆਂ, ਅਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਬੰਦ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਅਠਤਾਲੀਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਉੱਧਰ, ਰਾਮ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਵਰਗਾ ਸੀ, ਰਾਤ ਦੇ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਲੰਮਾ ਰਸਤਾ ਤੈਅ ਕਰਦਾ ਗਿਆ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਚਿੱਤ ਵਿਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ, ਸੁਭਾ ਹੋ ਗਈ; ਉਸ ਨੇ ਸਵੇਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੀ ਹੱਦ ਪਾਰ ਕਰ ਲਈ। ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਿੰਡਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖਿੜਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਗੇ ਘੋੜਿਆਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀਆਂ ਤੀਰਾਂ ਵਾਂਗ। ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਅਵਾਜ਼ਾਂ ਸੁਣੀਆਂ, ਜੋ ਆਖ ਰਹੇ ਸਨ, "ਹਾਏ! ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਇੱਛਾ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ।" ਉਹ ਕਹਿ ਰਹੇ ਸਨ, "ਕੈਕਈ ਕਿੰਨੀ ਕਠੋਰ, ਪਾਪੀ ਅਤੇ ਬੁਰਾਈ ਵਿਚ ਫਸੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਉਸ ਨੇ ਹੱਦਾਂ ਪਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ।" "ਉਹ ਰਾਜਾ ਦੇ ਧਰਮੀ, ਗਿਆਨੀ, ਦਇਆਲੂ ਅਤੇ ਮਿਹਨਤੀ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਵਨਵਾਸ ਲਈ ਭੇਜ ਰਹੀ ਹੈ।" "ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਸੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਦਾ ਸੁਖ ਪਾਇਆ, ਹੁਣ ਕਿਵੇਂ ਦੁੱਖ ਸਹੇਗੀ?" "ਦਸ਼ਰਥ ਬਿਨਾ ਮੋਹ ਦੇ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਖਾਤਰ, ਆਪਣੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਤੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ।" ਇਹ ਸਭ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀਰ ਕੋਸ਼ਲ ਦੇ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਗਏ। ਫਿਰ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਵੈਦੇਸ਼੍ਰੁਤੀ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਅਗਸਤਯ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵੱਲ ਵਧੇ। ਲੰਮਾ ਰਸਤਾ ਤੈਅ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੇ ਠੰਢੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀ ਗੋਮਤੀ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਗਾਂਵਾਂ ਚਰਦੀਆਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਰੁਖ ਕੀਤਾ। ਚੰਗੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਗੋਮਤੀ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਸਿਆਂਦਿਕਾ ਨਦੀ ਵੀ ਪਾਰ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੋਰਾਂ ਅਤੇ ਹੰਸਾਂ ਦੀਆਂ ਅਵਾਜ਼ਾਂ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਰਾਮ ਨੇ ਵੈਦੇਹੀ ਨੂਂ ਉਹ ਫਲਦਾਇਕ ਧਰਤੀ ਦਿਖਾਈ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਜਾ ਮਨੂ ਨੇ ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਜੋ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਰਾਜਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਰਾਮ, ਜਿਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਮਸਤ ਹੰਸ ਵਰਗੀ ਸੀ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਰਥ ਦੇ ਸਰਥੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਕਦੋਂ ਮੈਂ ਮੁੜ ਸਰਯੂ ਦੇ ਕੰਢੇ ਖਿੜਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਵਾਪਸ ਆਵਾਂਗਾ, ਜਿੱਥੇ ਮਾਂ-ਪਿਓ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਾਂਗਾ?" "ਮੈਂ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੀ ਵਧੀਕ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਪਰ ਇਹ ਸੁਖ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਬੇਮਿਸਾਲ ਹੈ, ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਲਈ ਇਹ ਬਹੁਤ ਮਾਣਯੋਗ ਹੈ।" "ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਨਾ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀਆਂ ਲਈ ਸੁਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਧਨੁਸ਼ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪੁਰਸ਼ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।" ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ੀ ਰਾਮ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਸਮਝ ਕੇ, ਮਿੱਠਾ ਬੋਲ ਕੇ ਸਰਥੀ ਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਰਸਤਾ ਤੈਅ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਉਨੰਜਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ, ਬਹੁਤ ਗਿਆਨਵਾਨ ਰਾਮ, ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕੋਸ਼ਲ ਦੇਸ਼ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਦੇ ਹੋਏ, ਹਥ ਜੋੜ ਕੇ ਰਥ ਦੇ ਸਰਥੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਅਯੋਧਿਆ ਵੱਲ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਹੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਯੋਧਿਆ! ਤੈਨੂੰ ਤੇ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੇ ਤੇਰੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।" "ਜਦੋਂ ਮੇਰਾ ਵਨਵਾਸ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਰਾਜਾ ਦੇ ਕਰਜ਼ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ-ਪਿਉ ਸਮੇਤ ਮੁੜ ਤੈਨੂੰ ਵੇਖਾਂਗਾ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਰਾਮ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਉਹ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸੱਜਾ ਹੱਥ ਚੁੱਕਿਆ, ਚਿਹਰਾ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਜਨਪਦ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬੋਲਿਆ, "ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਜਿਹੀ ਦਇਆ ਤੇ ਸਨੇਹ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਯੋਗ ਸੀ, ਪਰ ਲੰਮਾ ਦੁੱਖ ਭੋਗਣਾ ਬੁਰਾਈ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਹੈ—ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਵਾਪਸ ਜਾਓ, ਤਾਂ ਜੋ ਤੁਹਾਡਾ ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰਾ ਹੋਵੇ।" ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਨਾ ਹੋਣ ਤੇ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟ ਸਨ, ਤਾਂ ਰਾਘਵ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰਾਂ ਤੋਂ ਅੰਤਰੀਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਤ ਆਉਣ ਤੇ ਸੂਰਜ ਲੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਪਿੰਡ ਵੇਖੇ, ਜੋ ਅਨਾਜ ਅਤੇ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ, ਉਦਾਰ ਤੇ ਨੇਕ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਵੱਸਦੇ, ਨਿਰਭੈ ਅਤੇ ਸੋਹਣੇ, ਅਤੇ ਯਜਨ ਦੇ ਲਾਠਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਾਚਸਪਤੀ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਚਿਤ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਪਚਾਸਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।