ਕਈਕਈ ਦੀ ਕਾਰਨ, ਸਾਰਾ ਦਿੱਲੀ ਦੁਖੀ, ਬੇਸਹਾਰਾ ਤੇ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਆਗੂ ਦੇ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਹੁਣ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨਾਸ਼ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਰਾਮ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਕਰ ਜਾਣ ਨਾਲ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਜੀਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਣਗੇ; ਜਦ ਉਹ ਵਿਛੁੜ ਜਾਣਗੇ, ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਸ ਦੁਖ ਤੇ ਹਾਲਾਤ ਦੇਖ ਕੇ, ਕੁਝ ਲੋਕ ਕਹਿ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ "ਹੁਣ ਤਾਂ ਜ਼ਹਿਰ ਪੀ ਲਵੋ, ਜਾਂ ਰਾਘਵ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲੇ ਜਾਓ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮਿੱਟ ਜਾਓ।" ਰਾਮ ਨੂੰ, ਜੋ ਕਿ ਝੂਠੇ ਦੋਸ਼ ਲਾ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸੀਤਾ ਤੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ ਜੰਗਲ ਵਾਸੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਲੋਕ ਕਹਿ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਅਸੀਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਪਸ਼ੂ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ, ਜੋ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੰਗਤ ਗੂੜ੍ਹੀ ਹੈ, ਚਿਹਰਾ ਪੂਰਨ ਚੰਨ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਹੱਡੀ ਛੁਪਿਆ ਹੋਇਆ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਲੰਮੇ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ ਤੇ ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਿੱਠਾ ਤੇ ਸੱਚ ਬੋਲਦੇ ਹਨ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹਨ, ਨਰਮ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ, ਸਭ ਨੂੰ ਪਿਆਰੇ, ਤੇ ਚੰਨ ਵਰਗੇ ਖੁਸ਼ਨੁਮਾ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ, ਜੋ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲੇ ਹਾਥੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੱਲਦੇ ਹਨ, ਜਦ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਣਗੇ, ਉਹਨਾਂ ਜੰਗਲਾਂ ਨੂੰ ਸੋਹਣਾ ਕਰ ਦੇਣਗੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਮੌਤ ਦੇ ਡਰ ਵਰਗੇ ਕਲੇਸ਼ ਵਿੱਚ, ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਘਵ ਲਈ ਵਿਲਾਪ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਗਿਆ, ਰਾਤ ਆ ਗਈ। ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਅੱਗਾਂ ਬੁਝ ਗਈਆਂ, ਗੱਲਾਂ-ਬਾਤਾਂ ਤੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਵਪਾਰੀ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਏ, ਖੁਸ਼ੀ ਮਿਟ ਗਈ, ਤੇ ਆਸਰਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਅਯੋਧਿਆ ਉਹਨਾਂ ਰਾਤਾਂ ਵਰਗੀ ਲੱਗਣ ਲੱਗੀ ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਤੋਂ ਤਾਰੇ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਣ। ਰਾਮ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਜਾਂ ਭਰਾ ਨੂੰ ਵਿਛੁੜਿਆ ਸਮਝ ਕੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ—ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਲਈ ਵੀ ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਰਾਮ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਹੋਰ ਵੱਧ ਸੀ। ਅਯੋਧਿਆ ਅਜਿਹੀ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈ ਜਿਵੇਂ ਵੱਡਾ ਸਮੁੰਦਰ, ਜਿਸ ਦੇ ਪਾਣੀ ਹਟ ਗਏ ਹੋਣ; ਗੀਤ, ਮੇਲੇ, ਨਾਚ, ਸੰਗੀਤ ਸਭ ਥਮ ਗਿਆ, ਖੁਸ਼ੀ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਈ, ਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਬੰਦ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਚੌਂਤਾਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਸਭ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਤ ਦੇ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਰਾਮ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਦੂਰ ਤੱਕ ਤੁਰਦੇ ਗਏ। ਜਦ ਉਹ ਆਪਣਾ ਰਸਤਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੁਭਾ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਵੇਲੇ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਰਾਜ ਦੀ ਸੀਮਾ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਜਦ ਪਿੰਡਾਂ ਤੇ ਖਿੜਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੁਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ: "ਹਾਏ, ਦਸ਼ਰਥ ਰਾਜਾ ਤੇ ਲਾਨਤ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਛਾ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ।" "ਹਾਏ, ਅੱਜ ਕਈਕਈ ਕਿੰਨੀ ਨਿਰਦਈ, ਪਾਪੀ ਤੇ ਬੁਰੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ; ਉਹ ਹੱਦਾਂ ਪਾਰ ਕਰ ਗਈ ਤੇ ਸਖਤ ਰਵੱਈਆ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।" "ਉਹ ਰਾਜੇ ਦੇ ਨੇਕ-ਦਿਲ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਗਿਆਨਵਾਨ, ਦਇਆਵਾਨ ਤੇ ਲਗਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਾਸੀ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।" "ਸੀਤਾ, ਜੋ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੁਖ ਵੇਖਿਆ, ਹੁਣ ਦੁੱਖ ਕਿਵੇਂ ਸਹੇਗੀ?" "ਦਸ਼ਰਥ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਮੋਹ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਖਾਤਰ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਤੇ ਪਿਆਰੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਛੱਡਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।" ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਕੋਸਲ ਦੇ ਮਹਾ-ਵੀਰ ਰਾਮ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਗਏ। ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀਆਂ ਵਾਲੀ ਵੇਦਸ਼੍ਰੁਤੀ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕੀਤੀ ਤੇ ਅਗਸਤਿਆ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵੱਲ ਵਧੇ। ਲੰਮੀ ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਗੋਮਤੀ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਗਾਂਆਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਤੇਜ਼ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਗੋਮਤੀ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਸਿਆੰਦਿਕਾ ਨਦੀ ਵੀ ਪਾਰ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੋਰਾਂ ਤੇ ਹੰਸਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਰਾਮ ਨੇ ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਉਹ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਧਰਤੀ ਦਿਖਾਈ, ਜੋ ਕਦੇ ਮਨੂ ਰਾਜਾ ਨੇ ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਨੂੰ ਦਿਤੀ ਸੀ, ਜੋ ਰਾਜਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ। ਵਾਰ-ਵਾਰ ਰਥਵਾਨ ਨੂੰ, ਆਪਣੀ ਹੰਸ ਵਰਗੀ ਮਿੱਠੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ, ਮਹਾਨ ਰਾਮ ਆਖਦੇ ਹਨ: "ਮੈਂ ਕਦੋਂ ਮੁੜ ਕੇ ਸਰਯੂ ਦੇ ਖਿੜਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆਵਾਂਗਾ, ਜਿੱਥੇ ਮਾਂ-ਪਿਉ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਘੁੰਮਾਂਗਾ ਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਾਂਗਾ?" "ਮੈਨੂੰ ਸਰਯੂ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਲਾਲਸਾ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਇਹ ਸੁਖ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਬੇਮਿਸਾਲ ਹੈ, ਰਾਜਿਆਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਕਾਰ ਰਾਜ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਤੀਰ-ਕਮਾਨ ਦੇ ਮਾਹਰ ਲੋਕ ਵੀ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।" ਫਿਰ, ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ੀ ਰਾਮ, ਇਹ ਮਕਸਦ ਸਮਝ ਕੇ, ਰਥਵਾਨ ਨੂੰ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਬੋਲ ਕੇ, ਰਸਤਾ ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ, ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਉਨੰਜਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਖੂਬਸੂਰਤ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕੋਸਲ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਗਿਆਨੀ ਹਨ, ਹਥ ਜੋੜ ਕੇ ਰਥਵਾਨ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਜਦ ਉਹ ਅਯੋਧਿਆ ਵੱਲ ਵਧ ਰਹੇ ਸਨ: "ਹੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਯੋਧਿਆ, ਜੋ ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ ਵੱਲੋਂ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੇ ਤੇ ਤੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਵਿਦਾ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ।" "ਜਦ ਮੇਰਾ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਰਾਜੇ ਵੱਲੋਂ ਲਾਏ ਕਰਜ਼ੇ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ-ਪਿਉ ਦੇ ਨਾਲ ਮੁੜ ਤੈਨੂੰ ਵੇਖਾਂਗਾ।" ਫਿਰ, ਅੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹੰਜੂਆਂ ਨਾਲ, ਸੱਜਾ ਹੱਥ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਚਿਹਰਾ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਜਨਪਦ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ: "ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਜੋ ਦਇਆ ਤੇ ਪਿਆਰ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਯੋਗ ਸੀ; ਪਰ ਲੰਮਾ ਦੁੱਖ ਭੀ ਮਾੜੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਜਾਓ, ਤਾਂ ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣਾ ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰਾ ਕਰ ਸਕੋ।" ਫਿਰ, ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀ, ਉਸ ਦੇ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਘੁੰਮਿਆ, ਤੇ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਖੜੇ ਰਹਿ ਗਏ। ਜਦ ਉਹ ਅਜੇ ਵੀ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋਏ, ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਰਾਘਵ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਅਜਿਹੇ ਵਿਛੁੜ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਤ ਆਉਣ ਤੇ ਸੂਰਜ ਅੰਧਕਾਰ ਵਿੱਚ ਗੁੰਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।