ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਦੁਖੀ ਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਮ ਦੇ ਨਿਕਾਸੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਹਾਲਤ ਤੇ ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਅਨਿਆਇਤ ਹਕੂਮਤ ਤੇ ਗੰਭੀਰ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤੇ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਇਸ ਅਨੰਦ-ਰਹਿਤ ਥਾਂ ਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਲੋਕ ਅਤਿਅਤਿ ਚਿੰਤਿਤ ਤੇ ਉਲਝੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਕੌਣ ਖੁਸ਼ੀ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?” ਜੇ ਕੈਕੇਈ ਅਨਿਆਇਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਰੱਖਵਾਲੇ ਦੇ, ਰਾਜ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੀਵਨ ਦੀ ਕੋਈ ਕਦਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ—ਨਾ ਪੁੱਤਰ, ਨਾ ਧਨ। ਕੈਕੇਈ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਸੱਤਾ ਲਈ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਹੋਰ ਕਿਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡੇਗੀ? ਉਹ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਕਲੰਕ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਕਦੇ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੇ; ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਜੀਵਿਤ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਅਪਵਾਦ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਜਿਸ ਨੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਨਿਕਾਸਾ ਦਿੱਤਾ, ਉਸ ਨਿਰਦਈ, ਅਨਿਆਇਤ ਔਰਤ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੌਣ ਖੁਸ਼ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਸਭ ਕੁਝ ਦੁਖੀ, ਅਸਹਾਇ, ਅਤੇ ਅਗਵਾਈ ਤੋਂ ਵੰਜਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ; ਸ਼ੀਘਰ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਜਦ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲ ਗਿਆ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਜੀਵਤ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ; ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਬਾਹੀ ਆਵੇਗੀ। “ਤੁਸੀਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਨ ਕਰਮ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਜ਼ਹਿਰ ਪੀ ਲੋ, ਜਾਂ ਰਾਘਵ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲੋ, ਜਾਂ ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਵਿਚ ਜਾਓ।” ਰਾਮ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ, ਝੂਠੇ ਨਿਕਾਸੇ 'ਤੇ, ਸਾਨੂੰ ਭਰਤ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਜਾਨਵਰ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ, ਰਾਮ, ਜਿਸ ਦਾ ਰੰਗ ਗੂੜ੍ਹਾ ਹੈ, ਚੰਨ-ਵਰਗਾ ਚਿਹਰਾ, ਲੰਬੇ ਬਾਂਹ, ਦੁਸ਼ਮਨ-ਨਾਸਕ, ਅਤੇ ਕਮਲ-ਨੈਣ ਹਨ—ਉਹ ਸਦਾ ਮਿੱਠਾ, ਸੱਚਾ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ, ਨਰਮ, ਸਭ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ, ਅਤੇ ਚੰਨ ਵਰਗਾ ਮਨੋਹਰ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ, ਜੋ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲੇ ਹਾਥੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਰਦਾ ਹੈ, ਜੰਗਲਾਂ ਨੂੰ ਸੋਭਾ ਦੇਵੇਗਾ ਜਦ ਉਹ ਉਥੇ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਮਰਨ-ਜੈਸੀ ਡਰ ਵਿਚ, ਰੋਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਜਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਘਵ ਲਈ ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਤੇ ਰਾਤ ਆ ਗਈ। ਅੱਗਾਂ ਬੁਝ ਗਈਆਂ, ਗੱਲਬਾਤ ਤੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਲਿਪਟਿਆ ਹੋਇਆ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ। ਵਪਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਖੁਸ਼ੀ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਈ, ਤੇ ਠਿਕਾਣਾ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ; ਅਯੋਧਿਆ ਅਸਮਾਨ ਵਾਂਗ ਹੋ ਗਈ ਜਿੱਥੇ ਤਾਰੇ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਲਈ ਦੁਖੀ, ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਪੂਤ ਜਾਂ ਭਰਾ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਾਂਗ ਰੋਇਆ; ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਲਈ ਵੀ ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਰਾਮ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਦੁਖ ਵੱਧ ਸੀ। ਅਯੋਧਿਆ, ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ, ਜਿਸ ਦਾ ਪਾਣੀ ਹਟ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈ; ਗੀਤ, ਤਿਉਹਾਰ, ਨਾਚ ਤੇ ਸੰਗੀਤ ਸਾਰੇ ਬੰਦ ਹੋ ਗਏ, ਖੁਸ਼ੀ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਈ, ਤੇ ਬਜ਼ਾਰ ਬੰਦ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਅਠਤਾਲੀਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਸਮਾਪਤੀ ਹੋਈ। ਫਿਰ, ਰਾਮ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ, ਰਾਤ ਦਾ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸਾ ਲੰਘ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ, ਦੂਰ ਤੱਕ ਚਲਿਆ। ਜਦ ਉਹ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਵਧਦਾ ਗਿਆ, ਸ਼ੁਭ ਰਾਤ ਬੀਤ ਗਈ; ਉਸ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਵੇਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਰਾਜ ਦੀ ਹੱਦ ਪਾਰ ਕਰ ਲਈ। ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਹੱਦਾਂ, ਤੇ ਖਿੜਦੇ ਜੰਗਲਾਂ, ਵੇਖਦਾ ਹੋਇਆ, ਉੱਤਮ ਘੋੜਿਆਂ ਵਾਂਗ ਤੀਰ ਵਾਂਗ ਪਾਰ ਕਰ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਸੁਣੀਆਂ: “ਦਸ਼ਰਥ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਇੱਛਾ ਦੇ ਵੱਸ ਆ ਗਿਆ, ਉੱਤੇ ਨਰਾਜ਼ਗੀ।” “ਅੱਜ ਕੈਕੇਈ ਨਿਰਦਈ, ਪਾਪੀ, ਤੇ ਮੰਦ-ਕਰਮ ਵਾਲੀ ਹੋ ਗਈ; ਉਹ ਹੱਦਾਂ ਪਾਰ ਕਰਦੀ ਤੇ ਕਠੋਰ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।” “ਉਹ ਰਾਜਾ ਦੇ ਧਰਮਵਾਨ, ਗਿਆਨੀ, ਦਇਆਲੂ, ਤੇ ਮਿਹਨਤੀ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਨਿਕਾਸਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।” “ਸੀਤਾ, ਜਨਕ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਧੀ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਖੁਸ਼ ਰਹੀ, ਹੁਣ ਕਿਵੇਂ ਦੁਖ ਸਹੇਗੀ?” “ਅਹੋ, ਦਸ਼ਰਥ ਰਾਜਾ ਬਿਨਾ ਮਮਤਾ ਦੇ, ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਆਪਣੇ ਨਿਰਪਾਪ ਤੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।” ਇਹ ਪਿੰਡ-ਵਾਸੀਆਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਕੋਸਲਾ ਦੇ ਵੀਰ, ਰਾਮ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। ਫਿਰ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀ ਵੇਦਸ਼੍ਰੁਤੀ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਅਗਸਤਿਆ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵੱਲ ਵਧਿਆ। ਲੰਬਾ ਰਸਤਾ ਤੈਅ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਗੋਮਤੀ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਪਾਣੀ ਠੰਡੇ ਸਨ, ਤੇ ਡੰਡਿਆਂ 'ਤੇ ਗਾਂਵਾਂ ਵਸਦੀਆਂ ਸਨ, ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ। ਗੋਮਤੀ ਨਦੀ ਤੇਜ਼ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਸਿਆੰਦਿਕਾ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਮੋਰ ਤੇ ਹੰਸਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਰਾਮ ਨੇ ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਉਹ ਖੇਤਰ ਦਿਖਾਇਆ ਜੋ ਰਾਜਾ ਮਨੂ ਨੇ ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਉੱਤਮ ਰਾਜਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ। ਰਾਮ, ਜਿਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਮਸਤ ਹੰਸ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਚਾਰੋ ਵਾਰੀ ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਿਆ। “ਕਦ ਮੈਂ ਮੁੜ ਸਰੀਯੂ ਦੇ ਖਿੜਦੇ ਜੰਗਲ 'ਚ ਆਵਾਂਗਾ, ਜਿੱਥੇ ਮਾਂ-ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਾਂਗਾ?” “ਮੈਂ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੀ ਵਧੀਕ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਪਰ ਇਹ ਖੁਸ਼ੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਬੇਮਿਸਾਲ ਹੈ, ਰਾਜਿਆਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰਸੰਸਿਤ।” “ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਜੰਗਲ 'ਚ ਸ਼ਿਕਾਰ ਰਾਜ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ ਹੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਵਧੀਆ ਤੀਰ-ਕਮਾਨ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਨੂੰ ਉਚਿਤ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।” ਫਿਰ, ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ਜ, ਉਹ ਮਕਸਦ ਸਮਝ ਕੇ, ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਿਆ ਤੇ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਚਲਣ ਲਈ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਉਨੰਜਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਸਮਾਪਤੀ ਹੋਈ। ਫਿਰ, ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ, ਕੋਸਲਾ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਹਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ ਅਯੋਧਿਆ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। “ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਵਿਦਾ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ, ਓ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਜੋ ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ, ਜੋ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੇ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ।