ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਆਯੋਧਿਆ ਦੇ ਦੁਖ ਭਰੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਵਨਵਾਸ ਦੇਣ ਦੀ ਘੜੀ ਆਈ, ਆਯੋਧਿਆ ਦੇ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਛਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਆਸਰਾ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਮੰਨਦੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਰਾਮ ਜੀ ਹੀ ਰਾਖਾ, ਆਸਰਾ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਟੀਕਾ ਸਨ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਆਖਦੀਆਂ, “ਅਸੀਂ ਸੀਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਾਂਗੀਆਂ, ਤੁਸੀਂ ਰਾਘਵ ਦੀ।" ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੀਆਂ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਕਿ ਰਾਘਵ ਜੀ ਵਨ ਵਿਚ ਤੁਹਾਡੀ ਭਲਾਈ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਏਗਾ, ਤੇ ਸੀਤਾ ਜੀ, ਇੱਕ ਨਾਰੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰੇਗੀ। ਪਰ ਇਹ ਔਖਾ ਤੇ ਅਣਪਸੰਦ ਘਰ, ਜਿੱਥੇ ਲੋਕ ਬੇਚੈਨ ਤੇ ਮਨੋਂ ਉਲਝੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਕੌਣ ਖੁਸ਼ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ, “ਜੇ ਕੈਕੇਈ ਗਲਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਰਾਖੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਰਾਜ ਕਰੇਗੀ, ਤਾਂ ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ, ਪੁੱਤ, ਤੇ ਧਨ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਦੇ ਨਹੀਂ।" ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪੁੱਤ ਅਤੇ ਪਤੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਕੈਕੇਈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਕਲੰਕ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਹਟ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਦਿਲ ਭਰ ਆਇਆ, “ਅਸੀਂ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿਚ, ਉਸ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੇ। ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਜੀਵਦੀ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਮੰਨਦੇ ਹਾਂ।" ਜੋ ਕ੍ਰੂਰ ਔਰਤ ਨੇ ਰਾਜਪੁਤ੍ਰ ਨੂੰ ਵਨਵਾਸ ਦਿੱਤਾ, ਉਸ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਕੌਣ ਖੁਸ਼ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਕਰਤੂਤ ਕਰਕੇ, ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਦੁਖੀ, ਅਸਹਾਇ ਅਤੇ ਰਹਿਨੁਮਾ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਰਾਮ ਦੇ ਵਨਵਾਸ ਜਾਂਦੇ ਹੀ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਜੀ ਜੀਵਦੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਗੇ; ਜਦ ਉਹ ਮਰਨਗੇ, ਤਬਾਹੀ ਨਿਸਚਿਤ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਫਲ-ਫੁੱਲ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਹੋ, ਜੇ ਚਾਹੋ ਤਾਂ ਜ਼ਹਿਰ ਪੀ ਲੋ, ਜਾਂ ਰਾਘਵ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰੋ, ਜਾਂ ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਵਿਚ ਚਲੇ ਜਾਓ।" ਰਾਮ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਝੂਠੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਨਵਾਸ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਸਾਨੂੰ ਭਰਤ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਰੰਗ ਗੂੜਾ, ਚਿਹਰਾ ਪੂਰਨ ਚੰਦ ਵਰਗਾ, ਹੱਡੀ ਛੁਪਾਈ ਹੋਈ, ਵੈਰੀਆਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਲੰਬੇ ਬਾਂਹ, ਤੇ ਕਮਲ-ਆਖਾਂ ਵਾਲਾ—ਉਹ ਸਦਾ ਮਿੱਠਾ, ਸੱਚਾ, ਤੇ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲਾ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਨਰਮ ਸੁਭਾਅ ਦਾ, ਸਭ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ, ਤੇ ਚੰਦ ਵਰਗਾ ਸੋਹਣਾ ਹੈ। ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ, ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼ੇਰ, ਹਾਥੀ ਦੇ ਚਾਲ ਵਾਲਾ, ਵਨ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦਾ ਹੋਇਆ, ਵੱਡਾ ਰਥ-ਯੋਧਾ, ਵਨਾਂ ਨੂੰ ਸੋਹਣਾ ਕਰੇਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਮਰਨ ਦੇ ਡਰ ਵਿਚ, ਰੋਈਆਂ। ਜਦ ਉਹ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਰਾਘਵ ਲਈ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਤੇ ਰਾਤ ਆ ਗਈ। ਸਾਰੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਅੱਗ ਬੁਝ ਗਈ, ਗੱਲਾਂ ਤੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਤੇ ਆਯੋਧਿਆ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਲੱਗੀ। ਵਪਾਰੀਆਂ ਦੇ ਵਸਤੂਆਂ ਵੀ ਚੁੱਪ, ਖੁਸ਼ੀ ਗੁਆਚੀ, ਤੇ ਆਸਰਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਆਯੋਧਿਆ ਅਸਮਾਨ ਵਾਂਗ ਹੋ ਗਈ, ਜਿੱਥੇ ਤਾਰੇ ਨਹੀਂ। ਰਾਮ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿਚ, ਔਰਤਾਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਜਾਂ ਭਰਾ ਦੇ ਵਿੱਛੋੜੇ ਵਾਂਗ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਰੋਈਆਂ; ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਾਂ ਲਈ ਵੀ ਦੁਖੀ ਸਨ, ਪਰ ਰਾਮ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਦੁਖ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੀ। ਆਯੋਧਿਆ, ਜਲ-ਵਿਹੀਣ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ, ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈ—ਸੰਗੀਤ, ਤਿਉਹਾਰ, ਨਾਚ, ਤੇ ਖੇਡਾਂ ਰੁਕ ਗਈਆਂ, ਖੁਸ਼ੀ ਉੱਡ ਗਈ, ਤੇ ਮੰਡੀ ਬੰਦ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਲਈ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਵਿਲਾਪ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਅਠਚੱਲੀਏ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਅੰਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਕਵੀ ਵਾਲਮੀਕਿ ਨੇ ਰਾਮਾਯਣ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ, ਰਾਮ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼ੇਰ, ਰਾਤ ਦੇ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ, ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ, ਦੂਰ ਤੱਕ ਚਲਿਆ। ਜਦ ਉਹ ਆਪਣੀ ਯਾਤਰਾ 'ਤੇ ਸੀ, ਸ਼ੁਭ ਰਾਤ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ; ਉਸ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਵੇਰ ਦਾ ਪੂਜਨ ਕੀਤਾ ਤੇ ਰਾਜ ਦੀ ਹੱਦ ਪਾਰ ਕਰ ਲਈ। ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪਿੰਡਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤਕ ਸਨ, ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚੋਂ, ਐਸਾ ਚਲਿਆ ਜਿਵੇਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਤੀਰ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਨੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਸੁਣੀਆਂ, ਜੋ ਕਹਿ ਰਹੇ ਸਨ: “ਸ਼ਰਮ ਆਵੇ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ, ਜੋ ਇੱਛਾ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ।” ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ, “ਅਫ਼ਸੋਸ, ਕੈਕੇਈ ਅੱਜ ਕ੍ਰੂਰ, ਪਾਪੀ, ਤੇ ਬੁਰਾਈ ਵਿਚ ਫਸ ਗਈ ਹੈ; ਉਹ ਹੱਦਾਂ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ।” “ਉਹ ਰਾਜਾ ਦੇ ਧਰਮੀ, ਬੁਧੀਮਾਨ, ਦਇਆਲੂ, ਤੇ ਉੱਦਮੀ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਵਨ ਵਿਚ ਵਨਵਾਸ 'ਤੇ ਭੇਜ ਰਹੀ ਹੈ।” “ਜਨਕ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ ਸੀਤਾ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੁਖੀ ਰਹੀ, ਹੁਣ ਕਿਵੇਂ ਦੁਖ ਸਹੇਗੀ?” “ਦਸ਼ਰਥ ਰਾਜਾ, ਪਿਆਰ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ, ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਆਪਣੇ ਨਿਰਪਾਪ ਤੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤ ਰਾਮ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।” ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਕੋਸ਼ਲ ਦੇ ਮਹਾਨ ਰਾਮ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਯਾਤਰਾ 'ਤੇ ਵਧਿਆ। ਫਿਰ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀਆਂ ਵਾਲੀ ਵੇਦਸ਼੍ਰੁਤੀ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਅਗਸਤਿਆ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵੱਲ ਵਧਿਆ। ਲੰਮਾ ਰਸਤਾ ਤੈਅ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਗੋਮਤੀ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਪਾਣੀ ਠੰਢੇ ਸਨ, ਤੇ ਕੰਢੇ ਗਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ। ਗੋਮਤੀ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਰਾਮ ਤੇਜ਼ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਸਯੰਦਿਕਾ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਮੋਰਾਂ ਤੇ ਹੰਸਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਸਨ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੇ ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਉਹ ਖੇਤਰ ਵਿਖਾਇਆ, ਜੋ ਰਾਜਾ ਮਨੂ ਨੇ ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਤੇ ਜੋ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਰਾਜਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮਹਾਨ ਰਾਮ, ਜਿਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਮਸਤ ਹੰਸ ਵਰਗੀ ਸੀ, ਚੜ੍ਹੀ ਦੇ ਨਾਲ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਗੱਲ ਕਰਦਾ, ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਬੋਲਦਾ। ਉਹ ਆਖਦਾ, “ਕਦੋਂ ਮੈਂ ਮੁੜ ਸਰਯੂ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਜਿੱਥੇ ਮਾਂ-ਪਿਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਾਂਗਾ?” “ਮੈਂ ਸਰਯੂ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੀ ਵੱਡੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ; ਪਰ ਇਹ ਆਨੰਦ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਬੇਮਿਸਾਲ ਹੈ, ਰਾਜਿਆਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਲਈ ਵਧੀਆ।” “ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ, ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਸ਼ਿਕਾਰ ਰਾਜ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸੁਖ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਤੀਰ-ਧਨੁਸ਼ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।” ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਵਾਰਿਸ, ਇਹ ਮਕਸਦ ਸਮਝ ਕੇ, ਚੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਆਖ ਕੇ, ਰਸਤਾ ਚੁੱਕਿਆ ਤੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਵਨਵਾਸ ਦੇ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਵਧਦੇ ਗਏ, ਤੇ ਆਯੋਧਿਆ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਦੁਖ ਭਰੀ ਚੁੱਪੀ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਗਏ।