ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਉੱਤੇ ਲਗੇ ਰੁੱਖ ਰਾਘਵ ਰਾਮ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਣਗੇ। ਜਿੱਥੇ ਰਾਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਨਾ ਤਾਂ ਡਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਹਾਰ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ, ਮਹਾਂਵੀਰ ਤੇ ਬਲਸ਼ਾਲੀ। ਅਜੇ ਉਹ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਗਿਆ, ਆਓ ਅਸੀਂ ਰਾਘਵ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰੀਏ। ਇਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਸਾਡੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਛਾਂਡ ਸਾਨੂੰ ਆਰਾਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ, ਆਸਰਾ ਤੇ ਅੰਤਮ ਲਕੜੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਸੀਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਾਂਗੇ, ਤੁਸੀਂ ਰਾਘਵ ਦੀ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਖੀ ਸ਼ਹਿਰੀ ਔਰਤਾਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਰਾਘਵ ਤੁਹਾਡੀ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਭਲਾਈ ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਵੇਗਾ; ਸੀਤਾ, ਇੱਕ ਔਰਤ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਉਪਕਾਰ ਕਰੇਗੀ। ਇਸ ਅਸੁਖਦਾਈ ਵਾਸਤਵਿਕ ਵਸੇਬੇ ਵਿਚ, ਜਿੱਥੇ ਲੋਕ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਤੇ ਮਨ ਬੇਚੈਨ ਹਨ, ਕੌਣ ਖੁਸ਼ੀ ਲੱਭ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜੇ ਕੈਕਈ ਅਨਿਆਯ ਨਾਲ ਤੇ ਬਿਨਾ ਰਖਵਾਲੇ ਦੇ ਰਾਜ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਜੀਵਨ, ਪੁੱਤਰ ਜਾਂ ਧਨ—ਕਿਸੇ ਦੀ ਕੋਈ ਕਦਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਉਹ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਸੱਤਾ ਲਈ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਕੈਕਈ, ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਕਲੰਕ, ਹੋਰ ਕਿਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡੇਗੀ? ਅਸੀਂ ਕੈਕਈ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿਚ ਦਾਸੀ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੇ; ਜਦ ਤਕ ਉਹ ਜੀਵਦੀ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਜੀਣਾ ਵੀ ਸ਼ਾਪ ਸਮਝਦੇ ਹਾਂ। ਉਹ ਕਠੋਰ ਔਰਤ, ਜੋ ਰਾਜਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਨਿਕਾਲਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਕੌਣ ਜੀ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਸਭ ਕੁਝ ਦੁਖੀ, ਅਸਹਾਇ ਤੇ ਬਿਨਾ ਆਗੂ ਦੇ ਹੋ ਗਿਆ; ਕੈਕਈ ਕਰਕੇ, ਸਭ ਕੁਝ ਜਲਦੀ ਹੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਰਾਮ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਨਾਲ, ਰਾਜਾ ਜੀਵ ਨਹੀਂ ਸਕੇਗਾ; ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਣ ਤੇ ਨਾਸ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂੰਜੀ ਖਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਤੇ ਹਾਲਤ ਮਾੜੀ ਹੈ, ਉਹ ਜ਼ਹਿਰ ਪੀ ਲੈਣ, ਜਾਂ ਰਾਘਵ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰ ਲੈਣ, ਜਾਂ ਫਿਰ ਵਿਸਮ੍ਰਿਤੀ ਵਿਚ ਚਲੇ ਜਾਣ। ਰਾਮ, ਜੋ ਝੂਠੇ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਨਿਕਾਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਸਾਨੂੰ ਭਰਤ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲੀ ਪਸ਼ੂ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ, ਗੂੜ੍ਹਾ ਰੰਗ, ਚੰਨ ਵਰਗਾ ਚਿਹਰਾ, ਲੰਬਾ ਹੱਥ, ਦੁਸ਼ਮਨਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਕੰਧਾ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਕਮਲ-ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ—ਉਹ ਮਿੱਠੇ ਤੇ ਸਚੇ ਬੋਲ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਮਹਾ ਬਲਸ਼ਾਲੀ, ਨਰਮ ਸੁਭਾਅ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਚਾਹਿਤਾ, ਤੇ ਚੰਨ ਵਰਗਾ ਦਿਲਕਸ਼। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ, ਗਜ ਦੇ ਚਾਲ ਵਾਲਾ, ਵਣ ਵਿਚ ਘੁੰਮ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੋਭਾ ਦੇਵੇਗਾ, ਉਹ ਮਹਾ ਰਥੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ਹਿਰੀ ਔਰਤਾਂ ਦੁਖ ਤੇ ਡਰ ਵਿਚ, ਮੌਤ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਸਮਝ ਕੇ, ਰਾਘਵ ਲਈ ਕਰੰਦੀਆਂ। ਜਦ ਔਰਤਾਂ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਰਾਘਵ ਲਈ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀਆਂ, ਤਦ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਤੇ ਰਾਤ ਆ ਗਈ। ਅੱਗਾਂ ਬੁਝ ਗਈਆਂ, ਗੱਲਬਾਤ ਤੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਸ਼ਹਿਰ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਲੀਪਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਵਪਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਖੁਸ਼ੀ ਗੁਆਚ ਗਈ, ਆਸਰਾ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ, ਅਯੋਧਿਆ ਅਸਮਾਨ ਵਾਂਗ ਹੋ ਗਈ, ਜਿੱਥੇ ਤਾਰੇ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਲਈ ਦੁਖੀ, ਔਰਤਾਂ ਪੁੱਤਰ ਜਾਂ ਭਰਾ ਵਾਂਗ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀਆਂ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਲਈ ਰੋਦੀਆਂ, ਪਰ ਰਾਮ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਦੁਖ ਹੋਰ ਵੱਧ ਸੀ। ਅਯੋਧਿਆ, ਵੱਡੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ, ਜਿਸ ਦਾ ਪਾਣੀ ਹਟ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈ; ਗੀਤ, ਤਿਉਹਾਰ, ਨਾਚ ਤੇ ਸੰਗੀਤ ਖਤਮ, ਖੁਸ਼ੀ ਗੁਆਚ, ਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਬੰਦ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਲਈ ਦੁਖੀ, ਔਰਤਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਜਾਂ ਭਰਾ ਵਿਦੇਸ਼ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਲਈ ਵੀ ਰੋਦੀਆਂ, ਪਰ ਰਾਮ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵਿਥਾ ਵੱਧ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਅਠਚੱਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਸਮਾਪਤੀ ਹੋਈ, ਜੋ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰਾਮਾਇਣ, ਵਾਲਮੀਕਿ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਰਚਿਆ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਰਾਮ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ, ਰਾਤ ਦੇ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਲੰਬਾ ਰਸਤਾ ਤੈਅ ਕਰਦੇ, ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਜਦ ਉਹ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਚੱਲਦੇ ਰਹੇ, ਸ਼ੁਭ ਰਾਤ ਮੁਕ ਗਈ; ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਭੋਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਰਾਜ ਦੀ ਹੱਦ ਪਾਰ ਕਰ ਗਏ। ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪਿੰਡਾਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਹੱਦਾਂ, ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਗੇ ਘੋੜਿਆਂ ਤੋਂ ਤੀਰ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜਾਂ ਸੁਣਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਹਿੰਦੇ: "ਦਸ਼ਰਥ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਇੱਛਾ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਸ 'ਤੇ ਸ਼ਰਮ!" "ਅੱਜ ਕੈਕਈ ਕਠੋਰ, ਪਾਪੀ ਤੇ ਬੁਰਾਈ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਉਹ ਹੱਦਾਂ ਤੋੜ ਕੇ ਕਠੋਰਤਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।" "ਉਹ, ਰਾਜਾ ਦੇ ਧਰਮਵਾਨ, ਬੁਧੀਮਾਨ, ਦਯਾਲੂ ਤੇ ਉੱਦਮੀ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਨਿਕਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ।" "ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਸੀਤਾ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੁਖੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਕਿਵੇਂ ਦੁਖ ਸਹੇਗੀ?" "ਦਸ਼ਰਥ ਰਾਜਾ, ਪ੍ਰੇਮ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਆਪਣੇ ਨਿਸ਼ਪਾਪ ਤੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।" ਇਹ ਪਿੰਡ-ਵਾਸੀਆਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਕੋਸ਼ਲ ਦੇ ਮਹਾ ਵੀਰ ਰਾਜਾ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਵਧਦੇ ਗਏ। ਫਿਰ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀ ਵੇਦਸ਼੍ਰੁਤੀ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਅਗਸਤਯ ਦੇ ਵਸੇਬੇ ਵੱਲ ਵਧੇ। ਲੰਬਾ ਰਸਤਾ ਤੈਅ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਗੋਮਤੀ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕੀਤੀ, ਜਿਸਦੇ ਪਾਣੀ ਠੰਢੇ ਸਨ ਤੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਗਾਂਵਾਂ ਵਸਦੀਆਂ ਸਨ, ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ। ਗੋਮਤੀ ਤੇਜ਼ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਸਿਆੰਦਿਕਾ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਮੋਰ ਤੇ ਹੰਸਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜਾਂ ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਸਨ। ਰਾਮ ਨੇ ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਉਹ ਵਸਦੇ ਹੋਏ ਖੇਤਰ ਦਿਖਾਏ, ਜੋ ਰਾਜਾ ਮਨੂ ਨੇ ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ, ਜਿੱਥੇ ਰਾਜ-ਰਾਜੇ繁ਸਦੇ ਸਨ। ਬਾਰ-ਬਾਰ ਰਥੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਮਹਾਨ ਰਾਮ, ਜਿਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਮਸਤ ਹੰਸ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ: "ਕਦ ਮੈਂ ਫਿਰ ਸਰਯੂ ਦੇ ਖਿੜਦੇ ਜੰਗਲ 'ਚ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ, ਜਿੱਥੇ ਮੈਂ ਮਾਂ ਤੇ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਘੁੰਮਦਾ ਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਦਾ?" "ਮੈਂ ਸਰਯੂ ਦੇ ਜੰਗਲ 'ਚ ਸ਼ਿਕਾਰ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਲਲਚ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ; ਪਰ ਇਹ ਸੁਖ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਬੇਮਿਸਾਲ ਹੈ, ਰਾਜਿਆਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵੱਡੀ ਕਦਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।