ਜਦੋਂ ਰਾਮ, ਕਕੁਤਸਥ ਕੁਲ ਦੇ ਮਹਾਨ ਯੋਧਾ, ਜੰਗਲਾਂ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸੁੰਦਰ ਜੰਗਲ, ਵੱਡੀਆਂ ਨਦੀਆਂ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਦਲਦਲਾਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀਆਂ ਆਪਣੇ ਚੋਟੀ ਦੇ ਨਜ਼ਾਰੇ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਸੋਹਣਾ ਬਣਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਰਾਮ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਜੰਗਲ ਜਾਂ ਪਹਾੜੀ ਉਸ ਨੂੰ ਪਿਆਰੇ ਮਹਿਮਾਨ ਵਾਂਗ ਆਦਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਹਾੜੀਆਂ ਅਤੇ ਰੁੱਖ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਤੇ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਤਾਜ ਪਾ ਕੇ, ਮੌਸਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵੀ, ਵਧੀਆ ਫੁੱਲ ਤੇ ਫਲ ਰਾਮ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਹਾੜੀਆਂ ਆਪਣਾ ਸੁਤੰਤਰ ਜਲ ਵਗਾ ਕੇ, ਅਨੇਕ ਅਦਭੁਤ ਤੇ ਰੰਗੀਨ ਝਰਨਿਆਂ ਦੀ ਰੂਪ-ਰੰਗਤ ਵਿਖਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਹਾੜ ਦੇ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਖੜੇ ਰੁੱਖ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਰਾਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਨਾ ਕੋਈ ਡਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਹਾਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਮਹਾਬਲੀ, ਮਹਾਨ ਨਾਇਕ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਚਲੋ, ਰਾਘਵ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲਦੇ ਹਾਂ, ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਗਿਆ।” ਇਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦੀ ਛਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਠੰਢੀ ਤੇ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਹੈ; ਉਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਆਸਰਾ ਤੇ ਮੰਤਵ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਆਖਦੀਆਂ ਹਨ, “ਅਸੀਂ ਸੀਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਾਂਗੀਆਂ, ਤੁਸੀਂ ਰਾਘਵ ਦੀ। ਉਹ ਸਾਡੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਇੰਝ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।” ਉਹ ਕਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, “ਰਾਘਵ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਤੁਹਾਡੀ ਭਲਾਈ ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਏਗਾ; ਸੀਤਾ, ਇੱਕ ਇਸਤਰੀ ਹੋ ਕੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇਗੀ। ਇਸ ਨਿਰਸੁਖ ਥਾਂ, ਜਿੱਥੇ ਲੋਕ ਚਿੰਤਤ ਤੇ ਉਲਝਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਇੱਥੇ ਕਿਸ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ?” ਉਹ ਅਫ਼ਸੋਸ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, “ਜੇ ਕੈਕੇਈ ਬੇਇਨਸਾਫੀ ਨਾਲ ਰਾਜ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਲਈ ਜੀਵਨ, ਪੁੱਤਰ ਜਾਂ ਧਨ ਦੀ ਕੋਈ ਮਹੱਤਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਸੱਤਾ ਲਈ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਕੈਕੇਈ ਹੋਰ ਕਿਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡੇਗੀ? ਅਸੀਂ ਕਦੇ ਵੀ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿਚ ਨੌਕਰ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਾ; ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਜੀਉਂਦੀ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜੀਉਣ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ।” ਉਹ ਕਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, “ਜਿਹੜੀ ਇਸ残ੀਲਾ ਔਰਤ ਨੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਨਿਕਾਲ ਦਿੱਤਾ, ਉਸ ਨਾਲ ਕੌਣ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਸਾਰਾ ਰਾਜ ਦੁੱਖੀ, ਅਸਹਾਇ ਤੇ ਬੇਸਾਹਾਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ; ਕੈਕੇਈ ਕਰਕੇ ਸਭ ਕੁਝ ਤਬਾਹ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਜਦ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਚਲੇ ਗਏ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ; ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਮਰਨ ਨਾਲ ਰਾਜ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।” ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਆਖਦੀਆਂ ਹਨ, “ਤੁਸੀਂ ਜੇ ਚਾਹੋ ਤਾਂ ਵਿਸ਼ ਪੀ ਲਵੋ, ਜਾਂ ਰਾਘਵ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲੋ, ਜਾਂ ਫਿਰ ਮੌਤ ਵੱਲ ਚਲੇ ਜਾਓ। ਰਾਮ, ਜੋ ਨਾਹਕ ਹੀ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ ਨਿਕਾਲਿਆ ਗਿਆ, ਸਾਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਜਾਨਵਰ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਦੇ ਹੱਥ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।” ਉਹ ਰਾਮ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, “ਲਕਸ਼ਮਣ ਦਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ, ਗਹਿਰੀ ਰੰਗਤ ਵਾਲਾ, ਚੰਨ ਵਰਗਾ ਚਿਹਰਾ, ਲੰਮੀ ਬਾਂਹਾਂ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ — ਉਹ ਮਿੱਠਾ, ਸੱਚਾ, ਬੜੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲਾ, ਨਰਮ ਸੁਭਾਵ ਦਾ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪਿਆਰਾ, ਚੰਨ ਵਰਗਾ ਸੋਹਣਾ ਹੈ। ਉਹ ਨਰ-ਸ਼ੇਰ, ਜੰਗਲੀ ਹਾਥੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਾਲ ਚਲਦਾ, ਜਦ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਫਿਰੇਗਾ, ਤਦ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੋਹਣਾ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਰਾਘਵ ਲਈ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਘਵ ਲਈ ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਤਦ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਰਾਤ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੱਗਾਂ ਬੁਝ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਗੱਲਾਂ-ਬਾਤਾਂ ਤੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਵਪਾਰੀ ਚੁੱਪ ਹਨ, ਖੁਸ਼ੀ ਗੁੰਮ ਹੈ, ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ; ਅਯੋਧਿਆ ਐਸਾ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਤਾਰੇ ਹੀ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਏ ਹੋਣ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਲਈ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਔਰਤਾਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਜਾਂ ਭਰਾ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰਨ ਵਰਗਾ ਦੁੱਖ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਲਈ ਵੀ ਰੋਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਰਾਮ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਹੋਰ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਯੋਧਿਆ ਐਸਾ ਸੁੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡਾ ਸਮੁੰਦਰ ਜਿਸ ਦਾ ਪਾਣੀ ਸੁੱਕ ਗਿਆ ਹੋਵੇ; ਗੀਤ, ਤਿਉਹਾਰ, ਨਾਚ, ਸੰਗੀਤ ਸਭ ਚੁੱਪ ਹਨ, ਖੁਸ਼ੀ ਗੁੰਮ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਬੰਦ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਅੰਤ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਰਾਮ, ਜੋ ਨਰ-ਸ਼ੇਰ ਹਨ, ਰਾਤ ਦੇ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਲੰਮਾ ਰਸਤਾ ਤੈਅ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ। ਜਦ ਉਹ ਆਪਣਾ ਸਫਰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਸ਼ੁਭ ਰਾਤ ਲੰਘ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਸਵੇਰ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਪੂਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਰਾਜ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਪਾਸੋਂ ਲੰਘਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਹਰੇ-ਭਰੇ ਜੰਗਲ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਘੋੜਿਆਂ ਤੋਂ ਤੀਰ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਸੁਣਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਆਖ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, “ਸ਼ਰਮ ਆਵੇ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ, ਜੋ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ।” ਉਹ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਅੱਜ ਕੈਕੇਈ ਕਠੋਰ, ਪਾਪੀ ਤੇ ਬੁਰਾਈ ਵੱਲ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ; ਉਹ ਹੱਦਾਂ ਪਾਰ ਕਰ ਗਈ ਹੈ ਤੇ ਕਰੜਾ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਰਾਜੇ ਦੇ ਧਰਮੀ, ਬੁੱਧੀਮਾਨ, ਦਇਆਵਾਨ ਤੇ ਕਮ ਕਰਣ ਵਾਲੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਨਿਕਾਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਸੀਤਾ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੁਖੀ ਰਹੀ, ਹੁਣ ਕਿਵੇਂ ਦੁੱਖ ਸਹੇਗੀ? ਅਫ਼ਸੋਸ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਮੋਹ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਰਾਮ, ਆਪਣੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਤੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਛੱਡਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ।” ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਕੋਸ਼ਲ ਦੇ ਮਹਾਨ ਨਾਇਕ ਰਾਮ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਵਾਲੀ ਵੇਦਸ਼੍ਰੁਤੀ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਅਗਸਤਯ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵੱਲ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਲੰਮਾ ਸਫਰ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਠੰਢੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀ, ਗਵਾਂ ਦੀ ਚਰਾਈ ਵਾਲੀ ਗੋਮਤੀ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਰੁਖ ਕਰਦੇ ਹਨ।