ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਚਲੇ ਗਏ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ 'ਚ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਸੀ। ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਸਨ—ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦੇ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਘਰ, ਪਤਨੀਆਂ, ਧਨ-ਦੌਲਤ, ਪੁੱਤਰ ਜਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸੁਖ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਦੇ ਨਹੀਂ। ਦੁਨੀਆ 'ਚ ਸਿਰਫ਼ ਲਕਸ਼ਮਣ ਹੀ ਸੱਚਾ ਮਨੁੱਖ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਜੋ ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ ਕਕੁਤਸਥ ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨਦੀਆਂ, ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਝੀਲਾਂ ਅਤੇ ਸਰੋਵਰਾਂ ਨੂੰ ਧੰਨ ਆਖਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਕੁਤਸਥ ਰਾਮ ਇਸ ਵਸਤਾਵਾਸ ਦੌਰਾਨ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਗੇ। ਰਾਮ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਜਾਣਗੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗਲ, ਵੱਡੀਆਂ ਨਦੀਆਂ, ਖੇਤ, ਦਲਦਲਾਂ ਤੇ ਉੱਚੇ ਪਹਾੜ ਆਪਣੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਸੁਆਗਤ ਕਰਨਗੇ। ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਜੰਗਲ ਜਾਂ ਪਹਾੜ ਰਾਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਵੇਗਾ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਿਹਮਾਨਦਾਰੀ ਕਰੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਪਿਆਰੇ ਮਹਿਮਾਨ ਆਏ ਹੋਣ। ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਤੇ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਤਾਜ, ਰੁੱਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਵੀ ਚੰਗੀਆਂ ਫੁੱਲ-ਫਲ ਦੀ ਭੇਟ, ਰਾਮ ਲਈ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਪਹਾੜ ਆਪਣੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਦੇ ਚਸ਼ਮੇ ਵਗਾਉਣਗੇ, ਅਨੇਕ ਰੰਗਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਅਜੀਬ-ਅਜੀਬ ਝਰਨਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਖਾਉਣਗੇ। ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਉੱਤੇ ਖੜੇ ਰੁੱਖ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਣਗੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਿੱਥੇ ਰਾਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਨਾ ਡਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਹਾਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਵੱਡੇ ਬਾਹਾਂ ਵਾਲੇ, ਮਹਾਨ ਵੀਰ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਦੂਰ ਨਾ ਜਾਣ, ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲੀਏ। ਐਸੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦੀ ਛਾਂਡ ਹਮੇਸ਼ਾ ਠੰਢਕ ਦੇਂਦੀ ਹੈ—ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ, ਆਸਰਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੁੱਖਾਂ ਭਰੇ ਪਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਕਹਿ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, "ਅਸੀਂ ਸੀਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਾਂਗੇ, ਤੁਸੀਂ ਰਾਘਵ ਦੀ।" ਉਹ ਕਹਿ ਰਹੀਆਂ ਸਨ—"ਰਾਘਵ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੀ ਭਲਾਈ ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖੇਗਾ, ਸੀਤਾ, ਇੱਕ ਨਾਰੀ ਹੋ ਕੇ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇਵੇਗੀ।" "ਇਸ ਉਦਾਸ, ਭੈਣਕ, ਚਿੰਤਤ ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਮਿਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ।" ਜੇ ਕੈਕੇਈ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਨਾਲ ਰਾਜ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਲਈ ਜੀਵਨ, ਪੁੱਤਰ, ਧਨ—ਕੁਝ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਹੀਂ। "ਜਿਹੜੀ ਔਰਤ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਕੈਕੇਈ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਨਹੀਂ ਛੱਡੇਗੀ?" "ਅਸੀਂ ਕਦੇ ਵੀ ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਾ, ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਜਿੰਦੀ ਹੈ, ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜੀਣਾ ਸਾਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।" "ਕੌਣ ਉਹ ਨਿਰਦਈ ਔਰਤ, ਜੋ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਨਿਕਾਲ ਦੇਵੇ, ਨਾਲ ਖੁਸ਼ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ?" "ਸਭ ਕੁਝ ਅਸਹਾਇ, ਬੇਸਹਾਰਾ, ਤੇ ਬਿਨਾ ਅਗਵਾਈ ਦੇ ਰਹਿ ਗਿਆ; ਕੈਕੇਈ ਕਰਕੇ ਸਭ ਕੁਝ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।" "ਰਾਮ ਦੇ ਜੰਗਲ ਜਾਣ ਨਾਲ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਜੀਉਂਦਾ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਨਾਲ, ਮੁਲਕ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।" "ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਉਹ ਜ਼ਹਿਰ ਪੀ ਲੈਣ, ਜਾਂ ਰਾਘਵ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲ ਪੈਣ, ਜਾਂ ਫਿਰ ਮੌਤ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਲੈਣ।" "ਰਾਮ, ਜੋ ਝੂਠੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਿਕਾਲੇ ਗਏ, ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ, ਸਾਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਜਾਨਵਰ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ।" "ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ, ਰਾਮ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੰਗ ਗੂੜ੍ਹਾ ਹੈ, ਚੰਨ ਵਰਗਾ ਚਿਹਰਾ, ਲੰਬੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਨਾਸ਼ਕ, ਕਮਲਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ—" "ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਿੱਠੇ, ਸੱਚੇ, ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਬੋਲਦੇ ਹਨ; ਨਰਮ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ, ਸਭ ਨੂੰ ਪਿਆਰੇ, ਚੰਨ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਕਰਸ਼ਕ।" "ਉਹ ਨਰਸ਼ੇਰ, ਹਾਥੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਾਲ ਵਾਲਾ ਮਹਾਨ ਰਥੀ, ਜੰਗਲਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੌਰਣ ਨਾਲ ਸੋਭਾਵਾਨ ਕਰੇਗਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੁੱਖ ਤੇ ਡਰ ਨਾਲ ਰਾਘਵ ਲਈ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਜਦ ਉਹ ਰਾਘਵ ਲਈ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਤੇ ਰਾਤ ਆ ਗਈ। ਅੱਗਾਂ ਬੁਝ ਗਈਆਂ, ਗੱਲਾਂ-ਬਾਤਾਂ ਤੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇਰੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਲਿਪਟਿਆ ਹੋਇਆ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਵਪਾਰੀ ਚੁੱਪ, ਖੁਸ਼ੀ ਗੁਆਚੁਕੀ, ਤੇ ਆਸਰਾ ਖਤਮ—ਅਯੋਧਿਆ ਅਜਿਹੀ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਤਾਰੇ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਆਕਾਸ਼। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ, ਔਰਤਾਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਜਾਂ ਭਰਾ ਵਾਂਗ ਰਾਮ ਲਈ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀਆਂ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਲਈ ਵੀ ਰੋਦੀਆਂ, ਪਰ ਰਾਮ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਵਧੇਰੇ ਸੀ। ਅਯੋਧਿਆ ਇੰਨੀ ਸੁੰਨ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਵੱਡਾ ਸਮੁੰਦਰ, ਜਿਸਦੇ ਪਾਣੀ ਸੁੱਕ ਗਏ ਹੋਣ; ਗੀਤ, ਤਿਉਹਾਰ, ਨਾਚ, ਸੰਗੀਤ—ਸਭ ਚੁੱਪ, ਖੁਸ਼ੀ ਗੁਆਚੁਕੀ, ਬਾਜ਼ਾਰ ਬੰਦ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਅਠਤਾਂਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਅੰਤ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਮਹਾਨ ਕਵੀ ਵਾਲਮੀਕਿ ਨੇ ਲਿਖਿਆ। ਅੱਗੇ, ਰਾਮ, ਜੋ ਨਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਵਰਗਾ ਸੀ, ਰਾਤ ਦੇ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਲੰਮੀ ਦੂਰੀ ਤੈਅ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ। ਜਦ ਉਹ ਆਪਣਾ ਰਸਤਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦੇ, ਸ਼ੁਭ ਰਾਤ ਲੰਘ ਗਈ; ਉਹ ਸਵੇਰੇ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਵੈਲ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਰਾਜ ਦੀ ਹੱਦ ਪਾਰ ਕਰ ਗਏ। ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪਿੰਡਾਂ, ਦੂਰ-ਦੂਰ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ, ਖਿੜਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਗੇ ਘੋੜਿਆਂ ਤੋਂ ਛੱਡੇ ਤੀਰ। ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਸੁਣਦੇ, ਜੋ ਆਖਦੇ—"ਸ਼ਰਮ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ, ਜੋ ਇੱਛਾ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ।" "ਅਫ਼ਸੋਸ, ਅੱਜ ਕੈਕੇਈ ਕਠੋਰ, ਪਾਪੀ ਤੇ ਬੁਰਾਈ ਵਿੱਚ ਜਕੜੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਉਹ ਹੱਦਾਂ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਕਠੋਰਤਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।" "ਉਹ ਰਾਜੇ ਦੇ ਧਰਮੀ, ਗਿਆਨਵਾਨ, ਦਇਆਲੂ ਤੇ ਮਿਹਨਤੀ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵਾਸਤੇ ਭੇਜ ਰਹੀ ਹੈ।" "ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਸੀਤਾ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੁਖੀ ਰਹੀ, ਹੁਣ ਕਿਵੇਂ ਦੁੱਖ ਸਹੇਗੀ?" "ਦਸ਼ਰਥ ਰਾਜਾ ਨੇ ਮੋਹ ਮੁੱਕਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਛੱਡਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਦੁੱਖ ਤੇ ਵਿਛੋੜਾ ਸੀ, ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਕਰ ਜਾਣ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਅਯੋਧਿਆ ਸੋਗ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਈ।