ਜਦੋਂ ਰਾਮਚੰਦਰ ਜੀ ਵਨਵਾਸ ਵਾਸਤੇ ਨਿਕਲੇ, ਹਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਰੋਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਘਰ ਆਏ ਪਤੀ ਨੂੰ ਤਿੱਖੇ ਬੋਲ ਕਹਿ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਚੁਭਣ ਵਾਲੀ ਅੰਕੁਸ਼ ਹੋਵੇ। ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰੀ, ਉਹ ਪੁੱਛਦੀਆਂ, "ਸਾਨੂੰ ਘਰਾਂ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ ਰਹਿ ਗਈ, ਜਦੋਂ ਰਾਘਵ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ? ਪਤੀਆਂ, ਧਨ, ਪੁੱਤਰ ਜਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਸੁਖ—ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਅਰਥ ਹੈ।" ਉਹ ਕਹਿ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, "ਸੱਚੇ ਮਰਦ ਤਾਂ ਹੁਣ ਸਿਰਫ ਲੱਖਣ ਹੀ ਰਹਿ ਗਏ ਹਨ, ਜੋ ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।" ਉਹ ਰਾਮ ਦੇ ਵਾਸਤੇ ਸੋਹਣੀਆਂ ਨਦੀਆਂ, ਕਮਲਾਂ ਵਾਲੇ ਸਰੋਵਰਾਂ ਅਤੇ ਝੀਲਾਂ ਨੂੰ ਧੰਨ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਰਾਮ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਗੇ। ਉਹ ਕਹਿ ਰਹੀਆਂ, "ਜਿੱਥੇ ਰਾਮ ਪਹੁੰਚਣਗੇ, ਉਥੇ ਜੰਗਲ, ਵੱਡੀਆਂ ਨਦੀਆਂ, ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਮੈਦਾਨ ਅਤੇ ਪਰਬਤ—all ਕੁਝ ਸੋਭਾ ਪਾਵੇਗਾ।" "ਜਿੱਥੇ ਰਾਮ ਪਹੁੰਚਣਗੇ, ਉਥੇ ਹਰ ਜੰਗਲ ਜਾਂ ਪਹਾੜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਤਿਥੀ ਵਾਂਗ ਆਦਰ ਦੇਣਗੇ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਉਣ ਤੇ ਹਰ ਰੁੱਤ ਦੇ ਫੁੱਲ ਤੇ ਫਲ, ਚਾਹੇ ਮੌਸਮ ਨਾ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਪਹਾੜ ਆਪਣੇ ਸੁਤੰਤਰ ਜਲਧਾਰੇ ਵਿਖਾਵਣਗੇ, ਰੰਗ-ਬਰੰਗੀਆਂ ਝਰਨਾਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨਗੀਆਂ।" "ਜਿੱਥੇ ਰਾਮ ਹੋਣਗੇ, ਉਥੇ ਡਰ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਸਕਦਾ। ਉਹ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ, ਮਹਾਂਵੀਰ ਹਨ, ਅਜੇ ਵੀ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਗਏ, ਆਓ ਅਸੀਂ ਰਾਘਵ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲੀਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਛਾਂਡ ਹਮੇਸ਼ਾ ਠੰਢਕ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ; ਉਹ ਸਾਡਾ ਰੱਖਵਾਲਾ, ਆਸਰਾ, ਤੇ ਮੰਜ਼ਿਲ ਹੈ।" "ਅਸੀਂ ਸੀਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਾਂਗੀਆਂ, ਤੁਸੀਂ ਰਾਮ ਦੀ; ਇਹ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ, ਔਰਤਾਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਮਝਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।" "ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੀ ਭਲਾਈ ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣਗੇ, ਤੇ ਸੀਤਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਹੈ।" "ਕੌਣ ਇੱਥੇ ਰਹਿ ਕੇ ਸੁਖੀ ਰਹਿ ਸਕਦਾ, ਜਿੱਥੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ, ਲੋਕ ਚਿੰਤਤ ਤੇ ਮਨ ਉਡਦੇ ਹੋਏ ਹਨ?" ਉਹ ਕਹਿ ਰਹੀਆਂ, "ਜੇ ਕੈਕੇਈ ਅਣਨਿਆਂ ਨਾਲ ਰਾਜ ਕਰੇਗੀ, ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਲਈ ਜੀਵਨ, ਪੁੱਤਰ ਜਾਂ ਧਨ—all ਕੁਝ ਵਿਅਰਥ ਹੈ।" "ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਸਿਰਫ ਰਾਜ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਈ, ਉਹ ਕੈਕੇਈ ਹੋਰ ਕਿਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡੇਗੀ?" "ਅਸੀਂ ਕਦੇ ਵੀ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਨੌਕਰ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਾ; ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਜੀਉਂਦੀ, ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜੀਣਾ ਸ਼ਾਪ ਸਮਝਦੇ ਹਾਂ।" "ਜੋ ਰਾਣੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਨਿਕਾਲ ਦੇਵੇ, ਉਸ ਨਾਲ ਸੁਖੀ ਜੀਵਨ ਕੌਣ ਬਿਤੀਤ ਕਰ ਸਕਦਾ? ਹੁਣ ਸਭ ਕੁਝ ਆਸਰੇ ਤੋਂ ਖਾਲੀ, ਅਗਵਾਈ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਤੇ ਨਾਸ਼ ਵੱਲ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ।" "ਰਾਮ ਦੇ ਜੰਗਲ ਜਾਣ ਉੱਤੇ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਗੇ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਰਨ ਉੱਤੇ, ਨਾਸ਼ ਆਉਣਾ ਪੱਕਾ ਹੈ।" "ਹੁਣ ਜੇ ਹੌਂਸਲਾ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਜ਼ਹਿਰ ਪੀ ਲਵੋ, ਜਾਂ ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲ ਪਵੋ, ਜਾਂ ਫਿਰ ਅੰਤ ਵਿਚਲੇ ਅੰਧਕਾਰ ਵਿੱਚ ਲੁਕ ਜਾਓ।" "ਰਾਮ, ਜੋ ਝੂਠੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਨਵਾਸੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਲੱਖਣ ਸਮੇਤ, ਸਾਨੂੰ ਭਰਤ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਜਾਨਵਰ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਨੂੰ ਦੇ ਦੇਵੇ।" "ਰਾਮ, ਲੱਖਣ ਦਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ, ਗੂੜ੍ਹੀ ਰੰਗਤ ਵਾਲਾ, ਪੂਰਨ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਰਗਾ ਚਿਹਰਾ, ਲੰਮੇ ਬਾਂਹਾਂ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰੀ, ਮਿੱਠਾ ਤੇ ਸੱਚਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ, ਮਹਾਨ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਤੇ ਸਭ ਦਾ ਪਿਆਰਾ ਹੈ।" "ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਚਾਲ ਵਾਲਾ, ਜੰਗਲਾਂ ਨੂੰ ਸੋਭਾਵਾਨ ਕਰੇਗਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਨਗਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਦੁੱਖ ਤੇ ਡਰ ਨਾਲ, ਮਾਨੋ ਮੌਤ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਲਈ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀਆਂ, ਤਾਂ ਧੀਰੇ-ਧੀਰੇ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਤੇ ਰਾਤ ਆ ਗਈ। ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਅੱਗਾਂ ਬੁਝ ਗਈਆਂ, ਗੱਲਾਂ-ਬਾਤਾਂ ਤੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਰੁੱਕ ਗਈਆਂ। ਅਯੋਧਿਆ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਲੱਗਣ ਲੱਗ ਪਈ ਜਿਵੇਂ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਵਪਾਰੀਆਂ ਦੇ ਮਾਲ ਚੁੱਪ, ਖੁਸ਼ੀ ਗਾਇਬ, ਤੇ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ; ਅਯੋਧਿਆ ਅਸਮਾਨ ਵਾਂਗ ਲੱਗਣ ਲੱਗੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਾਰੇ ਨਾ ਹੋਣ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਔਰਤਾਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਜਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਾਂਗ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀਆਂ, ਪਰ ਰਾਮ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੀ। ਸਾਰੀ ਅਯੋਧਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡਾ ਸਮੁੰਦਰ ਜਿਹਦੇ ਪਾਣੀ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਏ ਗਏ ਹੋਣ, ਸੁੰਨ ਹੋ ਗਈ। ਗੀਤ, ਤਿਉਹਾਰ, ਨਾਚ ਤੇ ਸੰਗੀਤ ਰੁਕ ਗਏ, ਮੰਡੀ ਬੰਦ ਹੋ ਗਈ, ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਲੁਕ ਗਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਅਠਤਾਲੀਵਾਂ ਸੱਪਟਕ ਦਾ ਅੰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ, ਰਾਮ, ਜੋ ਮਰਦਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਰਾਤ ਦੇ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਲੰਮੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ। ਜਦੋਂ ਰਾਤ ਮੁੱਕੀ, ਉਸਨੇ ਸਵੇਰ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਘੜੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਰਾਜ ਦੀ ਹੱਦ ਪਾਰ ਕਰ ਲਈ। ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪਿੰਡਾਂ ਤੇ ਖਿੜੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਦੇ, ਦੂਰ ਦੂਰ ਤੱਕ ਜਾਂਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਗੇ ਘੋੜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਤੀਰ ਛੱਡੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਉਸਨੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਸੁਣੀਆਂ, ਜਿਹੜੇ ਆਖ ਰਹੇ ਸਨ, "ਦੁਖ ਹੈ, ਦਸ਼ਰਥ ਰਾਜਾ ਨੇ ਇੱਛਾ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਕੀਤਾ।" "ਕੈਕੇਈ ਅੱਜ ਕੱਟੜ, ਪਾਪੀ ਤੇ ਬੁਰਾਈ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ ਹੈ।" "ਉਹ ਰਾਜਾ ਦੇ ਧਰਮੀ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਗਿਆਨਵਾਨ, ਦਇਆਲੂ ਤੇ ਸਚੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ, ਉਹਨੂੰ ਵਨਵਾਸ ਪਾ ਰਹੀ ਹੈ।" "ਹੁਣ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਸੀਤਾ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੁਖੀ ਰਹੀ, ਕਿਵੇਂ ਦੁੱਖ ਸਹੇਗੀ?" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਅਯੋਧਿਆ ਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਵਿਲਾਪ ਦੀ ਲਹਿਰ ਛਾ ਗਈ।