ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਖਦਾਈ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਆਪਣਾ ਖੋਇਆ ਹੋਇਆ ਧਨ ਮੁੜ ਪਾ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਵੀ ਘਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ; ਮਾਂ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਪੁੱਤਰ ਮਿਲਿਆ, ਉਹ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਝੂਮ ਸਕੀ। ਹਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਆਪਣੇ ਘਰ ਆਏ ਪਤੀ ਨੂੰ ਤਾਣ ਰਹੀਆਂ ਸਨ; ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ, ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਚੁਭਣ ਵਾਲੇ ਸੂਏ ਵਾਂਗ, ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਹ ਪੁੱਛ ਰਹੀਆਂ ਸਨ: "ਸਾਡੇ ਲਈ ਘਰ, ਪਤੀਆਂ, ਧਨ, ਪੁੱਤਰ ਜਾਂ ਸਾਰੇ ਸੁਖ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਦੇ ਨਹੀਂ, ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦੇ।" ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਇਕ ਸੱਚਾ ਮਨੁੱਖ ਬਚਿਆ ਹੈ—ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਕਕੁਤਸਥ ਰਾਮ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਬੜੀ ਭਾਗਵਤੀ ਹਨ ਉਹ ਨਦੀਆਂ, ਝੀਲਾਂ, ਅਤੇ ਤਲਾਵਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਵਿੱਚ ਕਕੁਤਸਥ ਰਾਮ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰੇਗਾ।" "ਉਹ ਸੁਹਣੇ ਜੰਗਲ, ਵੱਡੀਆਂ ਨਦੀਆਂ, ਖਿਲਦੇ ਮਰੂਥਲ, ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ—all ਕੁਦਰਤੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਰਾਮ ਲਈ ਹੀ ਹੈ।" "ਜਿਸ ਜੰਗਲ ਜਾਂ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਰਾਮ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਪਿਆਰੇ ਮਹਿਮਾਨ ਵਾਂਗ ਆਦਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।" "ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਮੋਹਰੇ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਭੇਟ, ਅਤੇ ਰੁਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵੀ—ਸਾਰੇ ਚੰਗੇ ਫਲ-ਫੁੱਲ ਰਾਮ ਦੇ ਆਉਣ 'ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" "ਪਹਾੜ pure ਜਲ ਛੱਡਦੇ ਹਨ, ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਜਲ-ਪ੍ਰਵਾਹ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ।" "ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ 'ਤੇ ਉੱਗੇ ਰੁੱਖ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਜਿੱਥੇ ਰਾਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਨਾ ਡਰ ਹੁੰਦਾ, ਨਾ ਹਾਰ।" "ਉਹ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਵੱਡੇ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ, ਮਹਾਨ ਵੀਰ ਹੈ; ਉਹ ਦੂਰੇ ਨਾ ਜਾਵੇ, ਅਸੀਂ ਰਾਘਵ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲੀਏ।" "ਇਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦੀ ਛਾਂਡ ਸਾਨੂੰ ਆਰਾਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਸਾਡਾ ਰੱਖਿਆਕਾਰ, ਆਸਰਾ, ਅਤੇ ਮੰਤਵ ਹੈ।" "ਅਸੀਂ ਸੀਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਾਂਗੀਆਂ, ਤੁਸੀਂ ਰਾਘਵ ਦੀ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਖੀ ਸ਼ਹਿਰੀ ਔਰਤਾਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਕਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗੱਲਾਂ ਕਹਿ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।" "ਰਾਘਵ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੀ ਭਲਾਈ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਰੇਗਾ; ਸੀਤਾ, ਇੱਕ ਔਰਤ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਰੇਗੀ।" "ਇਸ ਦੁਖੀ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਥਾਂ, ਜਿੱਥੇ ਲੋਕ ਆਤਮਕ ਤਣਾਵ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਉਲਝੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਇੱਥੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸੁਖ ਨਹੀਂ।" "ਜੇ ਕੈਕਈ ਗੈਰ-ਧਰਮ ਨਾਲ, ਰੱਖਵਾਲੇ ਬਿਨਾਂ ਰਾਜ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਿੰਦਗੀ, ਪੁੱਤਰ, ਧਨ—all ਬੇਕਾਰ ਹਨ।" "ਉਹ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਸੱਤਾ ਲਈ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਕੈਕਈ—ਜੋ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਕਲੰਕ ਹੈ—ਹੋਰ ਕਿਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡੇਗੀ?" "ਕੈਕਈ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ, ਅਸੀਂ ਉਸ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗੇ; ਜਦ ਤਕ ਉਹ ਜੀਵਦੀ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ।" "ਜੋ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਭੇਜਣ ਵਾਲੀ ਕਠੋਰ ਔਰਤ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਭੈੜੀ, ਅਧਰਮੀ ਦੇ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਸੁਖੀ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ?" "ਸਭ ਕੁਝ ਦੁਖੀ, ਅਸਹਾਇ, ਅਤੇ ਆਗੂ-ਹੀਣ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ; ਕੈਕਈ ਕਾਰਨ, ਸਭ ਕੁਝ ਜਲਦੀ ਹੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।" "ਰਾਮ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਨਾਲ, ਰਾਜਾ ਜੀਵ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ; ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਨਸ਼ਟ ਹੋਣਾ ਪੱਕਾ ਹੈ।" "ਤੁਸੀਂ, ਜੋ ਪਾਪੀ ਹੋ, ਦੁਖੀ ਹੋ, ਜ਼ਹਿਰ ਪੀ ਲਓ; ਜਾਂ ਰਾਘਵ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲੋ, ਜਾਂ ਫਿਰ ਮੌਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੋ।" "ਰਾਮ, ਜੋ ਝੂਠੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਿਕਾਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਸਾਡੇ ਨੂੰ ਭਰਤ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਗਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।" "ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ, ਗੂੜ੍ਹੀ ਰੰਗਤ ਵਾਲਾ, ਚੰਨ-ਚਿਹਰਾ, ਲੰਮੀ ਬਾਂਹਾਂ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਲੋਟਸ-ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ—" "ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਮਿੱਠਾ, ਸੱਚਾ, ਮਹਾਨ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ; ਨਰਮ, ਸਭ ਦਾ ਪਿਆਰਾ, ਚੰਨ ਵਾਂਗ ਮਨੋਹਰ।" "ਨਿਸਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਉਹ ਨਰ-ਸ਼ੇਰ, ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਚਾਲ ਵਾਲਾ, ਜੰਗਲਾਂ ਨੂੰ ਸੋਹਣਾ ਕਰੇਗਾ, ਜਦ ਉਹ ਉੱਥੇ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਥ-ਯੋਧਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਸ਼ਹਿਰੀ ਔਰਤਾਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਮੌਤ ਦੇ ਡਰ ਵਾਂਗ, ਰਾਘਵ ਲਈ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਉਹ ਘਰ-ਘਰ ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਜਦ ਉਹ ਰਾਘਵ ਲਈ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਗਿਆ, ਰਾਤ ਆ ਗਈ। ਅੱਗ ਬੁਝ ਗਈ, ਗੱਲਾਂ-ਬਾਤਾਂ ਤੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਸ਼ਹਿਰ ਅਜਿਹਾਂ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਵਪਾਰੀਆਂ ਦਾ ਸਾਮਾਨ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ, ਖੁਸ਼ੀ ਗੁਆਚ ਗਈ, ਆਸਰਾ ਲੁਕ ਗਿਆ; ਅਯੋਧਿਆ ਅਜਿਹੀ ਹੋ ਗਈ ਜਿਵੇਂ ਤਾਰੇ ਬਿਨਾਂ ਆਸਮਾਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਲਈ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਔਰਤਾਂ ਪੁੱਤਰ ਜਾਂ ਭਰਾ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਾਂਗ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ; ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਲਈ ਰੋ ਰਹੀਆਂ, ਪਰ ਰਾਮ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਦੁਖ ਹੋਰ ਵੱਧ ਸੀ। ਅਯੋਧਿਆ, ਵੱਡੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਹੋ ਗਈ, ਜਿਸਦੇ ਜਲ ਸੁੱਕ ਗਏ ਹੋਣ; ਗੀਤ, ਤਿਉਹਾਰ, ਨਾਚ, ਸੰਗੀਤ—all ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਏ, ਖੁਸ਼ੀ ਗੁਆਚ ਗਈ, ਮੰਡੀਆਂ ਬੰਦ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ, ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਜਾਂ ਭਰਾ ਵਾਂਗ ਵਿਲਾਪ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ, ਹੈਰਾਨ, ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਅਠਵਾਂ ਚੈਪਟਰ, ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਇਣ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਮਹਾਸ਼ਿ ਵਾਲਮੀਕਿ ਨੇ ਰਚਿਆ, ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਰਾਮ, ਨਰ-ਸ਼ੇਰ, ਰਾਤ ਦੇ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ, ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਤੱਕ ਚਲਦੇ ਗਏ। ਜਦ ਉਹ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਚੱਲਦੇ ਰਹੇ, ਸੁਭਾਗੀ ਰਾਤ ਲੰਘ ਗਈ; ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਸਵੇਰ ਦਾ ਪੂਜਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੀ ਹੱਦ ਪਾਰ ਕਰ ਗਏ। ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪਿੰਡਾਂ, ਦੂਰ-ਦੂਰ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ, ਖਿੜਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਦੇ ਗਏ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਗੇ ਘੋੜਿਆਂ ਤੋਂ ਛੱਡੇ ਗਏ ਤੀਰ। ਰਾਮ ਨੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਸੁਣੀਆਂ, ਜੋ ਕਹਿ ਰਹੇ ਸਨ: "ਦਸ਼ਰਥ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਸ਼ਰਮ ਆਵੇ, ਜੋ ਇੱਛਾ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ।" "ਹਾਏ, ਅੱਜ ਕੈਕਈ ਕਠੋਰ, ਪਾਪੀ, ਅਤੇ ਬੁਰਾਈ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਉਹ ਹੱਦਾਂ ਪਾਰ ਕਰ ਗਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਠੋਰਤਾ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ।" "ਉਹ ਰਾਜਾ ਦੇ ਧਰਮੀ, ਗਿਆਨਵਾਨ, ਦਯਾਲੂ, ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਨਿਕਾਸ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ, ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਲੋਕਾਂ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਔਰਤਾਂ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਰਾਜ ਦੀ ਹੱਦ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਆਪਣਾ ਪਿਤਾ-ਆਗਿਆ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਗਏ।