ਰਾਮ ਦੇ ਵਾਸਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋਏ ਲੋਕ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਤੇ ਵਿਲਾਸੀ ਮਹਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਉੱਤੇ ਦੁੱਖ ਤੇ ਪੀੜਾ ਛਾਈ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣਿਆਂ ਨੂੰ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਹਰੇਕ ਪਾਸੇ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਆਚ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਖੀ ਤੇ ਪੀੜਤ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਮੌਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਗਹਿਰੀ ਉਦਾਸੀ ਵਿਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪੈ ਕੇ ਮੁੜ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਸਾਰੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਇੰਝ ਲੱਗਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਹੀ ਛੱਡ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਭਟਕ ਰਹੇ ਹਨ। ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਤੇ ਪਤਨੀ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਪਰ ਹਰ ਚਿਹਰਾ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਕੋਈ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ, ਨਾਂ ਹੀ ਕੋਈ ਉਤਸ਼ਾਹ ਹੈ; ਵਪਾਰੀ ਆਪਣਾ ਮਾਲ ਨਹੀਂ ਵਿਖਾਉਂਦੇ, ਨਾਂ ਹੀ ਵਸਤਾਂ ਆਕਰਸ਼ਕ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਖਾਣਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ। ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗੁੰਮ ਹੋਈ ਦੌਲਤ ਵਾਪਸ ਮਿਲ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਕੋਈ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਹੀਂ; ਮਾਂ ਨੂੰ ਜੇ ਪਹਿਲਾ ਪੁੱਤਰ ਮਿਲੇ, ਉਹ ਵੀ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਹਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਘਰ ਆਏ ਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਆੰਗ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬੋਲ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰੇ ਤੇ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਚੁਭਣ ਵਾਲੇ ਅੰਕੁਸ਼ ਵਰਗੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਖਦੀਆਂ ਹਨ—ਸਾਨੂੰ ਘਰਾਂ, ਪਤਨੀਆਂ, ਦੌਲਤ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ? ਪੁੱਤਰ ਜਾਂ ਸੁਖ ਵੀ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਦੇ ਨਹੀਂ, ਜੇ ਅਸੀਂ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦੇ। ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਹੀ ਸੱਚਾ ਮਰਦ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਬਚਿਆ ਹੈ—ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਰਾਮ ਦਾ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸੇਵਕ ਬਣ ਕੇ ਪਿੱਛਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਦਰਿਆ, ਉਹ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਝੀਲ ਤੇ ਤਲਾਬ ਧੰਨ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁੱਚੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕਕੁਤਸਥ ਰਾਮ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਗੇ। ਉਹ ਸੁਹਣੇ ਜੰਗਲ, ਵੱਡੀਆਂ ਨਦੀਆਂ, ਵੱਡੇ ਦਲਦਲ ਤੇ ਚੋਟੀਆਂ ਵਾਲੇ ਪਹਾੜ—all ਰਾਮ ਲਈ ਸੋਭਾ ਬਣ ਜਾਣਗੇ। ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਜੰਗਲ ਜਾਂ ਪਹਾੜ ਰਾਮ ਦੇ ਕੋਲ ਆਉਣਗੇ, ਉਹ ਉਹਨੂੰ ਪਿਆਰੇ ਮਹਿਮਾਨ ਵਾਂਗ ਆਦਰ ਦੇਣਗੇ। ਹਰ ਰੁੱਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਮੁਕੁਟ ਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਭੇਟਾਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਫੁੱਲ ਤੇ ਫਲ ਰਾਮ ਨੂੰ ਮਿਲਣਗੇ। ਪਹਾੜ ਆਪਣੇ ਸੁੱਚੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਝਰਨੇ ਵਗਾਉਣਗੇ, ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਅਜੋਕੇ ਝਰਨੇ ਵਿਖਾਉਣਗੇ। ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਉੱਤੇ ਦਰੱਖਤ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨਗੇ; ਜਿੱਥੇ ਰਾਮ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਨਾਂ ਡਰ ਹੈ, ਨਾਂ ਹੀ ਹਾਰ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਤੇ ਬਲਵਾਨ ਹੈ; ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਗਿਆ, ਆਓ ਅਸੀਂ ਰਾਘਵ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰੀਏ। ਐਸੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦੀ ਛਾਂ ਬੜੀ ਠੰਡੀ ਹੈ; ਉਹ ਸਾਡਾ ਰਖਵਾਲਾ, ਆਸਰਾ ਤੇ ਮੰਜ਼ਿਲ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਸੀਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਾਂਗੇ, ਤੁਸੀਂ ਰਾਘਵ ਦੀ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਖੀ ਹੋਈਆਂ ਸ਼ਹਿਰੀ ਔਰਤਾਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗੱਲਾਂ ਆਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਰਾਘਵ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੀ ਭਲਾਈ ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਵੇਗਾ; ਸੀਤਾ, ਇੱਕ ਔਰਤ ਹੋ ਕੇ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖੇਗੀ। ਇਸ ਅਨਚਾਹੇ, ਚਿੰਤਤ ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਕਿਸ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਜੇ ਕੈਕੇਈ ਬੇਇਨਸਾਫੀ ਨਾਲ ਰਾਜ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੀਵਨ, ਪੁੱਤਰ ਜਾਂ ਦੌਲਤ—ਕਿਸੇ ਦੀ ਵੀ ਕੀਮਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ। ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਰਾਜ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਈ, ਕੈਕੇਈ, ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਲਈ ਕਲੰਕ, ਹੋਰ ਕਿਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇਗੀ? ਅਸੀਂ ਕਦੇ ਵੀ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਹਥੀਂ ਨੌਕਰ ਵਾਂਗ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਾ; ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਜਿਉਂਦੀ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਰਿਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜੀਊਣਾ ਸ਼ਾਪਤ ਸਮਝਦੇ ਹਾਂ। ਜੋ ਉਹ ਕਠੋਰ ਔਰਤ, ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਨਿਕਾਲਣ ਵਾਲੀ, ਮਿਲੇ, ਉਹ ਉਸ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਖੁਸ਼ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਸਭ ਕੁਝ ਦੁਖੀ, ਆਸਰੈਹੀਣ ਤੇ ਅਗਵਾਈ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ; ਕੈਕੇਈ ਕਰਕੇ ਸਭ ਕੁਝ ਨਾਸ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਗਿਆ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਜੀਉਂਦਾ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ; ਜਦ ਦਸ਼ਰਥ ਮਰ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਨਾਸ ਪੱਕਾ ਹੈ। ਤੂੰ, ਜੋ ਪਾਪੀ ਤੇ ਦੁਖੀ ਹੈਂ, ਜ਼ਹਿਰ ਪੀ ਲੈ, ਜਾਂ ਰਾਘਵ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰ, ਜਾਂ ਫਿਰ ਵਿਨਾਸ਼ ਵਲ ਚੱਲ ਪਵੇਂ। ਰਾਮ, ਜੋ ਝੂਠੇ ਤੌਰ ਤੇ ਨਿਕਾਲਿਆ ਗਿਆ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਸਾਨੂੰ ਭਰਤ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਜਾਨਵਰ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਦਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ, ਰਾਮ, ਜਿਸ ਦਾ ਰੰਗ ਗੂੜ੍ਹਾ, ਚਿਹਰਾ ਪੂਰਨ ਚੰਦ ਵਰਗਾ, ਕਲ੍ਹਾ ਹੱਡੀ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਲੰਮੇ ਬਾਂਹਾਂ ਤੇ ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਮਿੱਠਾ, ਸੱਚਾ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਬੋਲਦਾ ਹੈ; ਨਰਮ ਸੁਭਾਵ ਦਾ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ, ਸੋਹਣਾ, ਚੰਦ ਵਰਗਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉਹ ਨਰ-ਸ਼ੇਰ, ਮੱਤ ਵਾਲੇ ਹਾਥੀ ਦੀ ਚਾਲ ਵਾਲਾ, ਜਦ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੋਭਾ ਦੇਵੇਗਾ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਥੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਸ਼ਹਿਰੀ ਔਰਤਾਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਰਾਘਵ ਲਈ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਮੌਤ ਦੇ ਡਰ ਵਾਂਗ ਵਿਹਲੀਆਂ ਹੋ ਕੇ ਚੀਕ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਰਾਘਵ ਲਈ ਰੋਦਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਰਾਤ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੱਗਾਂ ਬੁਝ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਗੱਲਾਂ-ਬਾਤਾਂ ਤੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਚੁੱਪ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਸ਼ਹਿਰ ਅਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਵਪਾਰੀਆਂ ਦੇ ਮਾਲ ਚੁੱਪ ਹਨ, ਖੁਸ਼ੀ ਗੁਆਚ ਗਈ, ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ; ਅਯੋਧਿਆ ਅਜਿਹੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਤਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਆਕਾਸ਼। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਲਈ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਔਰਤਾਂ ਐਸਾ ਰੋਦਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਜਾਂ ਭਰਾ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ; ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਲਈ ਵੀ ਰੋਦਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਰਾਮ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਹੋਰ ਵੱਧ ਹੈ। ਅਯੋਧਿਆ ਐਸਾ ਸੁੰਨ ਹੋ ਗਈ ਜਿਵੇਂ ਵੱਡਾ ਸਮੁੰਦਰ ਜਿਸਦਾ ਪਾਣੀ ਘਟ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਗੀਤ, ਮੇਲੇ, ਨਾਚ ਤੇ ਸੰਗੀਤ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਏ, ਖੁਸ਼ੀ ਮੁੱਕ ਗਈ, ਤੇ ਹਾਟ ਬੰਦ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਅਠਤਾਲੀਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਅੰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਹਾਨ ਕਵੀ ਵਾਲਮੀਕੀ ਨੇ ਰਾਮਾਇਣ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ। ਉਸੇ ਸਮੇਂ, ਰਾਮ, ਜੋ ਨਰ-ਸ਼ੇਰ ਹੈ, ਰਾਤ ਦੇ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਦੂਰ ਤੱਕ ਤੁਰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ।