ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਲੋਕ ਆਯੋਧਿਆ ਸ਼ਹਿਰ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਆਏ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਚਿੰਤਾ ਤੇ ਗਮ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰ ਆਈਆਂ ਤੇ ਹੰਝੂਆਂ ਵਗਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਰਾਮ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਆਯੋਧਿਆ ਕਿਸੇ ਦਰਿਆ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਜਲ-ਕੁੰਡ ਤੋਂ ਗਰੁੜ ਨੇ ਸਾਰੇ ਸੱਪ ਚੁੱਕ ਲਏ ਹੋਣ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਦਿਸਿਆ ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਤੋਂ ਵਾਂਜੀ ਅਸਮਾਨ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਸੁੱਕਾ ਸਮੁੰਦਰ—ਸਭ ਖੁਸ਼ੀ ਗਾਇਬ, ਮਨ ਹੈਰਾਨ ਤੇ ਪਰੇਸ਼ਾਨ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੋਹਣੇ, ਵਿਲਾਸੀ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾਹ ਪਛਾਣ ਸਕਦੇ, ਨਾਂ ਹੀ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ—ਹਰ ਪਾਸੇ ਵੇਖਦੇ, ਪਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਰੌਣਕ ਨਹੀਂ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਹਿਰੀ ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ। ਉਹ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਹਾਰ ਗਏ, ਮਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਉਭਰ ਆਈ। ਰਾਮ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਆਯੋਧਿਆ ਵਾਸੀ ਐਵੇਂ ਲੱਗਦੇ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਹੀ ਨਿਕਲ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਮਨ ਖੋਹੇ ਹੋਏ। ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਘਰ ਪਰਤਿਆ, ਪਰਿਵਾਰ, ਬੱਚਿਆਂ ਤੇ ਪਤਨੀ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਪਰ ਸਭ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਹੰਝੂਆਂ ਦੀ ਪਰਤ ਸੀ। ਕੋਈ ਵੀ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਨਾਂ ਹੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਰੌਣਕ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਈ। ਵਪਾਰੀ ਆਪਣਾ ਸਮਾਨ ਨਹੀਂ ਵਿਖਾ ਰਹੇ, ਨਾਂ ਹੀ ਵਸਤੂਆਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਆਕਰਸ਼ਣ ਸੀ, ਤੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਖਾਣਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਣ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਖੋਈ ਹੋਈ ਦੌਲਤ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ, ਤਾਂ ਵੀ ਕੋਈ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ; ਮਾਂ ਨੂੰ ਜੇ ਪਹਿਲਾ ਪੁੱਤ ਮਿਲਦਾ, ਉਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਾਣਦੀ ਸੀ। ਹਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਆਪਣੇ ਘਰ ਆਏ ਪਤੀ ਨੂੰ ਤਾਣੇ ਮਾਰ ਰਹੀਆਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬੋਲ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਚੁਭਣ ਵਾਲੇ ਕੰਡਿਆਂ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ। ਉਹ ਪੁੱਛਦੀਆਂ, "ਸਾਨੂੰ ਘਰਾਂ, ਪਤਨੀਆਂ, ਦੌਲਤ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਪੁੱਤ ਜਾਂ ਸਾਰੇ ਸੁਖ ਵੀ ਕਿਸ ਕੰਮ ਦੇ, ਜੇ ਅਸੀਂ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦੇ?" ਉਹ ਮੰਨਦੀਆਂ ਕਿ ਦੁਨੀਆਂ 'ਚ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸੱਚਾ ਮਰਦ ਬਚਿਆ ਹੈ—ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ ਕਕੁਤਸਥ ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ। ਉਹ ਸੋਚਦੇ, "ਉਹ ਦਰਿਆ, ਉਹ ਕਮਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਝੀਲਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁੱਚੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਗੇ, ਧੰਨ ਹਨ। ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਜੰਗਲ, ਵੱਡੇ ਦਰਿਆ, ਵੱਡੀਆਂ ਝੀਲਾਂ ਤੇ ਚੋਟੀ ਵਾਲੇ ਪਹਾੜ—all ਰਾਮ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਸੋਹਣੇ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਰਾਮ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਜਾਵੇਗਾ, ਉਹ ਜੰਗਲ ਜਾਂ ਪਹਾੜ ਉਸਨੂੰ ਮਹਿਮਾਨ ਵਾਂਗ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇਣਗੇ।" "ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਗੁਲਦਸਤਿਆਂ, ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੀਆਂ ਭੇਟਾਂ ਨਾਲ—even ਮੌਸਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵੀ—ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਫਲ ਤੇ ਫੁੱਲ ਰਾਮ ਲਈ ਆਉਣਗੇ। ਪਹਾੜ ਸੁੱਚਾ ਪਾਣੀ ਵਹਾਉਣਗੇ, ਅਜੀਬ-ਅਜੀਬ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਝਰਨੇ ਦਿਖਾਉਣਗੇ। ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਉੱਤੇ ਦਰੱਖਤ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨਗੇ। ਜਿੱਥੇ ਰਾਮ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਨਾ ਡਰ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਹਾਰ।" "ਰਾਮ ਬੜਾ ਵੀਰ ਹੈ, ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤ; ਉਹ ਦੂਰ ਨਿਕਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਓ ਅਸੀਂ ਰਾਘਵ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲੀਏ। ਐਸੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦੀ ਛਾਂਡ ਠੰਢੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਡਾ ਰਖਵਾਲਾ, ਆਸਰਾ ਤੇ ਲਕੜੀ ਹੈ।" "ਅਸੀਂ ਸੀਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਾਂਗੀਆਂ, ਤੁਸੀਂ ਰਾਘਵ ਦੀ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁੱਖੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਆਖਦੀਆਂ। ਰਾਘਵ ਤੁਹਾਡੀ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭਲਾਈ ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਰੇਗਾ, ਸੀਤਾ—ਇੱਕ ਔਰਤ—ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇਵੇਗੀ।" "ਇਸ ਉਜਾੜ, ਦੁਖੀ ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਕਿਸ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਜੇ ਕੈਕੇਈ ਅਣਧਰਮਿਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਰਾਜ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਜੀਵਨ, ਪੁੱਤ ਜਾਂ ਦੌਲਤ ਦੀ ਕੋਈ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।" "ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਤੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਰਾਜ ਲੈ ਲਏ, ਕੈਕੇਈ, ਉਹ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡੇਗੀ। ਅਸੀਂ ਕਦੇ ਵੀ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਨੌਕਰ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਾ, ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਜੀਉਂਦੀ ਹੈ, ਪੁੱਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵੀ ਜੀਣਾ ਲਾਣਤ ਹੈ।" "ਕੌਣ ਉਹ ਕਠੋਰ ਔਰਤ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ, ਜਿਸ ਨੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਨਿਕਾਲਿਆ, ਖੁਸ਼ ਰਹਿ ਸਕਦਾ? ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਦੁਖੀ, ਆਸਰੇ ਤੋਂ ਖਾਲੀ, ਬਿਨਾ ਆਗੂ ਦੇ ਹੋ ਗਿਆ; ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸਭ ਕੁਝ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।" "ਰਾਮ ਦੇ ਜੰਗਲ ਜਾਣ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ; ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਮਰਨ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਜੇ ਕੋਈ ਕੁਝ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਜ਼ਹਿਰ ਪੀ ਲਵੇ ਜਾਂ ਰਾਘਵ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲ ਪਵੇ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇ।" "ਰਾਮ, ਜੋ ਝੂਠੇ ਤੌਰ ਤੇ ਨਿਕਾਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ, ਸਾਨੂੰ ਭਰਤ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਜਾਨਵਰ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੰਦਾ।" "ਲਕਸ਼ਮਣ ਦਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ, ਰਾਮ, ਜਿਸ ਦਾ ਰੰਗ ਕਾਲਾ, ਚਿਹਰਾ ਪੂਰਨ ਚੰਦ ਵਰਗਾ, ਹੱਡੀ ਛੁਪਿਆ ਹੋਇਆ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਲੰਬੇ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਕਮਲ-ਅੱਖੀ—" "ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਬੋਲਦਾ, ਮਿੱਠਾ ਤੇ ਸੱਚਾ, ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲਾ, ਨਰਮ ਸੁਭਾਉ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ, ਚੰਦ ਵਰਗਾ ਸੋਹਣਾ।" "ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉਹ ਨਰ-ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ, ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਚਾਲ ਵਾਲਾ, ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੋਹਣਾ ਕਰੇਗਾ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਥੀ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੁੱਖ ਤੇ ਡਰ ਨਾਲ ਬਿਲਖ ਰਹੀਆਂ, ਮਰਨ ਦੇ ਡਰ ਵਾਂਗ ਚੀਕਾਂ ਮਾਰਦੀਆਂ। ਜਦ ਉਹ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਘਵ ਲਈ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀਆਂ, ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਗਿਆ, ਰਾਤ ਆ ਗਈ। ਅੱਗਾਂ ਬੁਝ ਗਈਆਂ, ਗੱਲਾਂ-ਬਾਤਾਂ ਤੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਅੰਹੇਰਾ ਛਾ ਗਿਆ। ਵਪਾਰੀਆਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਚੁੱਪ, ਖੁਸ਼ੀ ਗੁੰਮ, ਤੇ ਆਸਰਾ ਖਤਮ—ਆਯੋਧਿਆ ਅਸਮਾਨ ਵਰਗੀ ਲੱਗੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਾਰੇ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਲਈ ਦੁਖੀ, ਔਰਤਾਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਜਾਂ ਭਰਾ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਾਂਗ ਰੋ ਰਹੀਆਂ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਾਂ ਲਈ ਵੀ ਰੋਇਆ, ਪਰ ਰਾਮ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਹੋਰ ਵਧ ਗਿਆ।