ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਓਸੇ ਰਸਤੇ ਰਾਹੀਂ ਵਾਪਸ ਆਏ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਾਮ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਗਏ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਤੇ ਦੁਖੀ ਸਨ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੁਖੀ ਮਨ ਨਾਲ ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ, ਜੋ ਹੁਣ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਰਾਮ ਦੀ ਵਿਛੋੜੀ ਨਾਲ ਬੜੇ ਬੇਚੈਨ ਸਨ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰ ਆਈਆਂ। ਉਹ ਰੋ ਪਏ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਰਾਮ ਦੇ ਬਿਨਾ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਹੁਣ ਚਮਕਦਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਝੀਲ ਵਿੱਚੋਂ ਗਰੁੜ ਦੁਆਰਾ ਸੱਪ ਖਿੱਚ ਲਏ ਜਾਣ ਤੇ ਝੀਲ ਸੁੰਨੀ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਹੁਣ ਚਾਨਣ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਆਸਮਾਨ ਵਰਗਾ ਸੀ, ਜਾਂ ਜਲ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵਰਗਾ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਸੁੱਖ-ਰਹਿਤ ਤੇ ਬੇਰੰਗ ਲੱਗਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਮਹੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆਏ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਸਨ, ਹੁਣ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਦੁੱਖ ਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ, ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਛਾਣ ਨਾ ਸਕੇ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਵੇਖਦੇ ਰਹੇ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਆਚ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਖੀ ਤੇ ਹਤਾਸ਼ ਹੋਏ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ, ਉਹ ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ੍ਹ ਤੇ ਮੌਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਰਾਮ ਦਾ ਪਿਛਾ ਕਰਕੇ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ, ਤਾਂ ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵਾਸੀ ਅਜਿਹਾ ਲੱਗਦੇ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਛੱਡ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਖੋ ਗਏ ਹੋਣ। ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਗਿਆ, ਬੱਚਿਆਂ ਤੇ ਪਤਨੀ-ਪਤੀਆਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਪਰ ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਰੋਇਆਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕ ਗਏ। ਨਾ ਕਿਸੇ ਨੇ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਈ, ਨਾ ਕੋਈ ਹੱਸਿਆ। ਵਪਾਰੀ ਆਪਣਾ ਸਮਾਨ ਨਹੀਂ ਵੇਖਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਨਾਂ ਹੀ ਮਾਲ-ਵਸਤੂਆਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਸੁਹਾਵਣੀਆਂ ਲੱਗਦੀਆਂ, ਤੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਭੀ ਰਸੋਈ ਨਹੀਂ ਬਣ ਰਹੀ ਸੀ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗੁੰਮ ਹੋਈ ਦੌਲਤ ਵੀ ਵਾਪਸ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਮਨਾਉਂਦੇ; ਨਾ ਹੀ ਮਾਂ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੀ। ਹਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਆਏ ਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਤਾਣ ਦੇ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬੋਲ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਚੁਭਣ ਵਾਲੇ ਅੰਕੜੇ ਵਰਗੇ ਸੀ, ਉਹ ਦੁਖ ਨਾਲ ਤੜਪ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਕਹਿ ਰਹੀਆਂ ਸਨ: “ਸਾਨੂੰ ਘਰਾਂ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ, ਪਤੀਆਂ, ਦੌਲਤ, ਪੁੱਤਰ ਜਾਂ ਹੋਰ ਸੁਖਾਂ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ, ਜੇ ਅਸੀਂ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦੇ?” ਉਹ ਮੰਨਦੀਆਂ ਸਨ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸੱਚਾ ਮਰਦ ਬਚਿਆ ਹੈ—ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਰਾਮ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਉਹ ਦਰਿਆ, ਝੀਲਾਂ ਤੇ ਤਲਾਬ ਧੰਨ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁੱਚੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਗੇ। ਉਹ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਕਿ ਰਾਮ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਜਾਵੇਗਾ, ਉਹ ਜੰਗਲ, ਵੱਡੇ ਦਰਿਆ, ਦਲਦਲ ਅਤੇ ਚੋਟੀਆਂ ਵਾਲੇ ਪਹਾੜ—all ਰਾਮ ਦੀ ਸੋਭਾ ਵਧਾਉਣਗੇ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਰਾਮ ਪਹੁੰਚੇਗਾ, ਉਹ ਜੰਗਲ ਜਾਂ ਪਹਾੜ ਉਸ ਨੂੰ ਪਿਆਰੇ ਮਹਿਮਾਨ ਵਾਂਗ ਸਨਮਾਨ ਦੇਣਗੇ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਗੁਲਦਸਤਿਆਂ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਭੇਟਾਂ ਨਾਲ—even ਜਦੋਂ ਮੌਸਮ ਨਾ ਵੀ ਹੋਵੇ—ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਫੁੱਲ ਤੇ ਫਲ ਰਾਮ ਅੱਗੇ ਆਉਣਗੇ। ਪਹਾੜ ਆਪਣੇ ਸੁੱਚੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਝਰਨੇ ਵਗਾ ਦੇਣਗੇ, ਅਨੇਕਾਂ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਤੇ ਅਦਭੁਤ ਝਰਨਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਖਾਉਣਗੇ। ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਉੱਤੇ ਖੜੇ ਰੁੱਖ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨਗੇ; ਜਿੱਥੇ ਰਾਮ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਨਾ ਡਰ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਹਾਰ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ: “ਉਹ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਵੱਡੇ ਬਾਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਸੱਚਾ ਵੀਰ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਤਕ ਉਹ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਗਿਆ, ਆਓ ਅਸੀਂ ਰਾਘਵ ਦਾ ਪਿਛਾ ਕਰੀਏ। ਐਸੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦੀ ਛਾਂਡ ਹਮੇਸ਼ਾ ਠੰਡਕ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਸਾਡਾ ਰਖਵਾਲਾ, ਆਸਰਾ ਤੇ ਮੰਜ਼ਿਲ ਹੈ।” ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਆਖਦੀਆਂ: “ਅਸੀਂ ਸੀਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਾਂਗੀਆਂ, ਤੁਸੀਂ ਰਾਘਵ ਦੀ। ਰਾਘਵ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੀ ਭਲਾਈ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇਗਾ; ਸੀਤਾ, ਇੱਕ ਮਹਿਲਾ ਹੋ ਕੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇਗੀ।” ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ: “ਇਸ ਦੁਖੀ, ਸੁਆਗਤ-ਰਹਿਤ ਤੇ ਚਿੰਤਤ ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਕਿਸ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ?” ਜੇ ਕੈਕੇਈ ਰਾਜ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਨਿਆਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ, ਤਾਂ ਜੀਉਣ ਦੀ ਕੋਈ ਕੀਮਤ ਨਹੀਂ—ਨਾ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ, ਨਾ ਦੌਲਤ ਦੀ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ: “ਜੋ ਆਪਣਾ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਪਤੀ ਛੱਡ ਸਕਦੀ, ਓਹ ਕੈਕੇਈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਲਾਜ ਨਹੀਂ ਰੱਖ ਸਕੀ, ਉਹ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਦੀ ਕੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇਗੀ?” “ਅਸੀਂ ਕਦੇ ਵੀ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ; ਜਦ ਤਕ ਉਹ ਜੀਉਂਦੀ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵੀ ਜੀਉਣਾ ਲਾਣਤ ਸਮਝਦੇ ਹਾਂ।” ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ: “ਜੋ ਔਰਤ ਰਾਜੇ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਨਿਕਾਲ ਦੇਵੇ, ਉਸ ਦਿਆਲੁ ਰਹਿਤ, ਅਧਰਮੀ ਔਰਤ ਨਾਲ ਕੌਣ ਖੁਸ਼ ਰਹਿ ਸਕਦਾ?” “ਸਭ ਕੁਝ ਦੁਖੀ, ਆਸਰਾ ਰਹਿਤ ਤੇ ਅਗਵਾਈ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ; ਕੈਕੇਈ ਕਰਕੇ ਸਭ ਕੁਝ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।” ਉਹ ਸੋਚਦੇ: “ਜਦ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜੀਊਂਦਾ; ਜਦ ਦਸ਼ਰਥ ਮਰ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਪੂਰਾ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।” ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ: “ਜੋ ਕਰਮਹੀਣ ਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋ, ਜ਼ਹਿਰ ਪੀ ਲਓ, ਜਾਂ ਰਾਘਵ ਦਾ ਪਿਛਾ ਕਰ ਲਓ, ਜਾਂ ਫਿਰ ਵਿਨਾਸ਼ ਵੱਲ ਚਲੇ ਜਾਓ।” “ਰਾਮ, ਜੋ ਝੂਠੇ ਤੌਰ ਤੇ ਨਿਕਾਲਿਆ ਗਿਆ, ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਸਾਨੂੰ ਭਰਤ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਜਾਨਵਰ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿਤੇ ਜਾਣ।” “ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ, ਗੂੜ੍ਹੇ ਰੰਗ ਵਾਲਾ, ਪੂਰਨ ਚੰਦ ਵਰਗਾ ਚਿਹਰਾ, ਲੰਮੇ ਬਾਹਾਂ, ਕਮਲ-ਨੈਤਰ, ਵੈਰੀਆਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ—” “ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਮਿੱਠਾ ਤੇ ਸੱਚ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਤਾਕਤਵਰ ਹੈ; ਮਿੱਠਾ ਸੁਭਾਉ, ਸਭ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਰਗਾ ਸੁਹਾਵਣਾ।” “ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉਹ ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਜ, ਗਜ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਾਲ ਵਾਲਾ, ਜੰਗਲਾਂ ਨੂੰ ਸੋਭਾ ਦੇਵੇਗਾ, ਜਦ ਉਹ ਉਥੇ ਵੱਸੇਗਾ।” ਜਦੋਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਇੰਝ ਰਾਘਵ ਲਈ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀਆਂ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਫ਼ਦੀਆਂ ਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬਦੀਆਂ, ਉਹ ਰੋ ਪਈਆਂ। ਜਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਘਵ ਲਈ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀਆਂ, ਤਦ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਤੇ ਰਾਤ ਆ ਗਈ। ਸਾਰੇ ਚੁੱਲ੍ਹੇ ਬੁਝ ਗਏ, ਗੱਲਾਂ-ਬਾਤਾਂ ਤੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਸ਼ਹਿਰ ਅਜਿਹਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਵਪਾਰੀਆਂ ਦੇ ਮਾਲ ਚੁੱਪ ਕਰ ਗਏ, ਖੁਸ਼ੀ ਗੁਆਚ ਗਈ, ਤੇ ਆਸਰਾ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ—ਅਯੋਧਿਆ ਅਜਿਹੀ ਲੱਗੀ ਜਿਵੇਂ ਤਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਆਸਮਾਨ।