ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਦੇ ਰਥ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪੈ ਕੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਉਹ ਵਿਚਾਰਸ਼ੀਲ ਲੋਕ ਵਾਪਸ ਮੁੜੇ, ਉਹ ਹੈਰਾਨ ਤੇ ਉਦਾਸ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਆਖਣ ਲੱਗ ਪਏ, “ਇਹ ਕੀ ਹੋ ਗਿਆ? ਅਸੀਂ ਕਿਸ ਮੱਤ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹਾਂ, ਹੁਣ ਕੀ ਕਰੀਏ?” ਉਹ ਸਾਰੇ, ਜਿਹੜੇ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਆਏ ਸਨ, ਹੁਣ ਉਸੇ ਰਸਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ ਤੇ ਭਾਰੀ ਦਿਲ ਨਾਲ ਅਯੋਧਿਆ ਵੱਲ ਪਰਤ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਲੋਕ ਦੁਖੀ ਮਨ ਨਾਲ ਅਯੋਧਿਆ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਵਿਆਕੁਲ ਚਿੱਤ ਨਾਲ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਗਮ ਦੇ ਆਂਸੂ ਵਗਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਰਾਮ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ ਹੋਈ ਇਹ ਅਯੋਧਿਆ ਹੁਣ ਰੌਣਕਹੀਨ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗਰੁੜ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਸਰਪ ਲੈ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ ਕੋਈ ਝੀਲ ਸੁੰਨੀ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਉਹ ਸਹਮ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੋਂ ਵਿਹੂਣ ਅਸਮਾਨ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਸਮੁੰਦਰ ਹੋਵੇ, ਅਜਿਹੀ ਹੀ ਉਦਾਸੀ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਵੇਖੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਮਹਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਰੌਣਕ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸਨ, ਪਰ ਹੁਣ ਗਮ ਨਾਲ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ, ਅਜਿਹੇ ਖੋਹ ਗਏ ਕਿ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰੀਆਂ ਜਾਂ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾ ਪਛਾਣ ਸਕੇ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਖੁਸ਼ੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਅਤੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਲੋਕ ਰੋ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਮਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਲੋਕ ਇੰਨੇ ਵਿਹਲ ਹੋ ਗਏ ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਹੀ ਛੱਡ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਘਰ ਪਰਤ ਗਿਆ, ਪਰਿਵਾਰ, ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਪਤੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਸਭ ਰੋ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਨ ਕੋਈ ਖੁਸ਼ੀ ਸੀ, ਨ ਕੋਈ ਉਤਸ਼ਾਹ। ਵਪਾਰੀ ਆਪਣਾ ਮਾਲ ਨਹੀਂ ਵੇਖਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਨ ਮਾਲ ਵਿਚ ਕੋਈ ਆਕਰਸ਼ਣ ਸੀ, ਨ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਕਵਾਨ ਬਣ ਰਹੇ ਸਨ। ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਖੋਈ ਹੋਈ ਦੌਲਤ ਮਿਲਣ ਤੇ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ, ਨ ਕੋਈ ਮਾਂ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਣ ਉੱਤੇ ਖੁਸ਼ ਹੋਈ। ਹਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਘਰ ਆ ਗਏ ਸਨ, ਤਾਣ ਰਹੀਆਂ ਸਨ; ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਐਨੀ ਤੀਖੀ ਹੋਈਆਂ ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਅੰਗੁਸ਼ ਦੇਣ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ, “ਸਾਨੂੰ ਘਰਾਂ ਦੀ, ਪਤੀਆਂ ਦੀ, ਦੌਲਤ ਦੀ, ਪੁੱਤਰਾਂ ਜਾਂ ਸੁਖਾਂ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦੇ?” ਉਹ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਕਿ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਸੱਚਾ ਪੁਰਖ ਰਹਿ ਗਿਆ—ਲੱਖਮਣ, ਜੋ ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ ਕਕੁਤਥ ਰਾਮ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੋਚਦੇ, “ਧੰਨ ਹਨ ਉਹ ਦਰਿਆ, ਝੀਲਾਂ, ਸਰੋਵਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਰਾਮ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਗੇ। ਸੁੰਦਰ ਜੰਗਲ, ਵੱਡੇ ਦਰਿਆ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਦਲਦਲ, ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਸਭ ਰਾਮ ਲਈ ਸੋਹਣੇ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਰਾਮ ਪਹੁੰਚੇਗਾ, ਉਹ ਜੰਗਲ ਜਾਂ ਪਹਾੜ ਉਸ ਨੂੰ ਪਿਆਰੇ ਮਹਿਮਾਨ ਵਾਂਗ ਆਦਰ ਦੇਣਗੇ। ਹਰ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ, ਬਹੁਤ ਉਪਹਾਰ, ਅਤੇ ਰੁੱਤ ਤੋਂ ਵੱਧ ਚੰਗੇ ਫਲ-ਫੁੱਲ ਰਾਮ ਨੂੰ ਮਿਲਣਗੇ। ਪਹਾੜ ਆਪਣੇ ਸਾਫ ਪਾਣੀ ਦੇ ਝਰਨਿਆਂ ਨਾਲ ਅਨੇਕ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦਿਖਾਉਣਗੇ। ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਤੇ ਪੈੜਦੇ ਦਰੱਖਤ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਦੇਣਗੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਿੱਥੇ ਰਾਮ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਨ ਡਰ ਹੈ, ਨ ਹਾਰ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ, “ਇਹ ਰਾਮ, ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਮਹਾਨ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਉਹ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਗਿਆ, ਆਓ ਅਸੀਂ ਰਾਘਵ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲੀਏ। ਐਸੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦੀ ਛਾਂਡ ਹਮੇਸ਼ਾ ਠੰਢਕ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ; ਉਹ ਸਾਡਾ ਰੱਖਿਆਕਾਰ, ਆਸਰਾ ਅਤੇ ਲਕੜੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਸੀਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਾਂਗੇ, ਤੁਸੀਂ ਰਾਘਵ ਦੀ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਖੀ ਅਯੋਧਿਆ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗੱਲਾਂ ਆਖਦੀਆਂ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੀਆਂ, “ਰਾਘਵ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੀ ਭਲਾਈ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਰੇਗਾ; ਸੀਤਾ, ਇੱਕ ਔਰਤ ਹੋ ਕੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਾਸਤੇ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਨਿਰਾਸ਼ ਜਗ੍ਹਾ, ਜਿੱਥੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਚਿੱਤ ਵਿਛੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਜੇ ਕੈਕਈ ਅਧਰਮ ਨਾਲ ਰਾਜ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਲਈ ਜੀਵਨ, ਪੁੱਤਰ ਜਾਂ ਦੌਲਤ ਦੀ ਕੋਈ ਕਦਰ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੀਆਂ, “ਜਿਹੜੀ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਜ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਈ, ਉਹ ਕੈਕਈ ਹੋਰ ਕਿਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡੇਗੀ? ਅਸੀਂ ਕਦੇ ਵੀ ਕੈਕਈ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਨੌਕਰ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੇ; ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਜੀਵਦੀ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਜੀਉਣ ਨੂੰ ਸ਼ਰਮ ਮੰਨਦੇ ਹਾਂ। ਜਿਹੜੀ ਨਿਰਦਈ ਔਰਤ ਨੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਨਿਕਾਲ ਦਿੱਤਾ, ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਕੌਣ ਖੁਸ਼ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਹੁਣ ਸਭ ਕੁਝ ਨਾਸ਼, ਅਸਹਾਇ ਅਤੇ ਮੁਖੀਹੀਨ ਹੈ; ਕੈਕਈ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸਭ ਕੁਝ ਜਲਦੀ ਹੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਰਾਮ ਦੇ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਜਾਣ ਨਾਲ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜੀਉਣਗੇ; ਜਦ ਦਸ਼ਰਥ ਮਰਨਗੇ, ਤਬ ਨਾਸ਼ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਜਿਹੜੇ ਪੁੰਨਹੀਣ ਅਤੇ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਹੋ, ਜ਼ਹਿਰ ਪੀ ਲਓ, ਜਾਂ ਰਾਘਵ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲੋ, ਜਾਂ ਫਿਰ ਵਿਨਾਸ਼ ਵੱਲ ਚੱਲੋ। ਰਾਮ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਝੂਠੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਲੱਖਮਣ ਸਮੇਤ ਨਿਕਾਲਿਆ ਗਿਆ, ਸਾਨੂੰ ਭਰਤ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਜਾਨਵਰ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਲੱਖਮਣ ਦਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ, ਰਾਮ, ਜਿਸ ਦਾ ਰੰਗ ਸ਼ਿਆਮ ਹੈ, ਚੰਨ ਵਰਗਾ ਚਿਹਰਾ, ਲੰਮੀ ਬਾਂਹਾਂ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਕਮਲ-ਨੈਣ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਿੱਠਾ, ਸੱਚਾ ਤੇ ਬੜੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ ਸੋਹਣਾ, ਨਰਸ਼ੇਰ ਹੈ। ਉਹ ਜਦ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਣ ਲੱਗੇਗਾ, ਆਪਣੀ ਮਹਾਨਤਾ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੋਭਾਵਾਨ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਅਯੋਧਿਆ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਘਵ ਲਈ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀਆਂ, ਦੁਖ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਕਮਪ ਰਹੀਆਂ, ਉਹ ਉੱਚੀ ਉੱਚੀ ਰੋ ਪਈਆਂ। ਜਦ ਘਰ-ਘਰ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਰਾਘਵ ਲਈ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਤਦ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਤੇ ਰਾਤ ਆ ਗਈ। ਅੱਗਾਂ ਬੁਝ ਗਈਆਂ, ਗੱਲਾਂ-ਬਾਤਾਂ ਤੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਅਯੋਧਿਆ ਐਨੀ ਸੋਗ-ਮਈ ਹੋ ਗਈ ਜਿਵੇਂ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਈ ਹੋਵੇ।