ਆਯੋਧਿਆ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਗਹਿਰੀ ਚਿੰਤਾ ਤੇ ਦੁਖ ਵਿਆਪ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਮਝਾ ਨਹੀਂ ਪਾ ਰਹੇ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ালী, ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਵਾਲੇ, ਨਰਮ ਦਿਲ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਕੀ ਜਵਾਬ ਦੇਣਗੇ? ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਇਹ ਗੱਲ ਸਹਿ ਸਕਦੇ ਹਨ ਕਿ "ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਹੀ ਲੈ ਗਏ"? ਰਾਮ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਆਯੋਧਿਆ ਸ਼ਹਿਰ ਸੁੰਨ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ; ਖੁਸ਼ੀ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ, ਅਤੇ ਵਿਧਵਾ, ਬੱਚੇ, ਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਣਗੇ। ਉਹ ਲੋਕ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਨਿਕਲੇ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਸ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਮੁੜ ਕਿਵੇਂ ਵੇਖਣਗੇ? ਹਥਾਂ ਉੱਪਰ ਕਰਕੇ, ਲੋਕ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਬੱਚਿਆਂ ਤੋਂ ਵਾਂਗ, ਆਪਣੇ ਗਾਵਾਂ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜੇ ਹੋਏ, ਵੱਡੀ ਵਿਥਾ ਵਿੱਚ ਰੋ ਰਹੇ ਸਨ। ਰਾਮ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਚੱਲਦੇ ਹੋਏ, ਜਦ ਉਹ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਵਧੇ, ਤਾਂ ਰਾਹ ਭੁੱਲ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਹਤਾਸਾ ਆ ਗਿਆ। ਰਥ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਦੇ, ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਰੁਕ ਗਏ, ਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, "ਇਹ ਕੀ ਹੋ ਗਿਆ? ਅਸੀਂ ਕਿਸ ਮੱਤ ਦੇ ਮਾਰੇ ਕੀ ਕਰੀਏ?" ਫਿਰ, ਜਿੱਥੋਂ ਆਏ ਸਨ, ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਦਿਲਾਂ ਨਾਲ, ਉਹ ਸਭ ਆਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ, ਜੋ ਹੁਣ ਦੁਖੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਸੀ। ਆਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਉਲਝ ਗਏ, ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਦੁਖ ਦੇ ਹੰਝੂ ਵਗਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ, ਰਾਮ ਤੋਂ ਵਿਹੁਣ, ਚਮਕਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਜਿਵੇਂ ਗਰੁੜ ਨੇ ਜਹਿਰੀਆਂ ਨੂੰ ਨਦੀ ਦੇ ਤਲਾਬ ਤੋਂ ਲੈ ਜਾਇਆ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਆਸਮਾਨ ਦੇ ਬਿਨਾ ਚੰਦ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਬਿਨਾ ਪਾਣੀ, ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਖੁਸ਼ੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਤੇ ਮਨ ਉਲਝੇ ਹੋਏ ਵੇਖਦੇ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਵਾਪਸ ਆਏ, ਜੋ ਸੋਨੇ ਤੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸਨ, ਪਰ ਦੁਖ ਤੇ ਗਮੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਾਤੇ-ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਖੁਸ਼ੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਉਹ ਲੋਕ ਵੱਡੀ ਵਿਥਾ ਤੇ ਦੁਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ, ਜੀਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵੀ ਮੁੱਕ ਗਈ ਸੀ। ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲ ਕੇ, ਮੁੜ ਆਏ ਆਯੋਧਿਆ ਵਾਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਹੀ ਛੱਡ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਮਨ ਖੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਗਿਆ, ਪਰਿਵਾਰ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿਚ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਢਕੀ ਹੋਈਆਂ, ਰੋ ਰੋ ਕੇ, ਦੁਖ ਸਹਾਰਿਆ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਮਨਾਈ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ; ਵਪਾਰੀ ਆਪਣਾ ਮਾਲ ਨਹੀਂ ਵਿਖਾ ਰਹੇ, ਵਸਤੂਆਂ ਆਕਰਸ਼ਕ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀਆਂ, ਘਰ-ਘਰ ਵਿਚ ਭੋਜਨ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਣ ਰਿਹਾ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਗੁਆਇਆ ਹੋਇਆ ਧਨ ਵਾਪਸ ਮਿਲ ਜਾਵੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਕੋਈ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਮਨਾਈ; ਮਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾ ਪੁੱਤ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਹਰ ਘਰ ਵਿਚ, ਔਰਤਾਂ ਰੋ ਰਹੀਆਂ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਤਿੱਖੇ ਬੋਲ ਕਹਿ ਰਹੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਸੂਈ ਚੁਭੀ ਹੋਵੇ, ਦੁਖ ਨਾਲ ਤੜਫ ਰਹੀਆਂ। ਉਹ ਕਹਿ ਰਹੀਆਂ, "ਸਾਡੇ ਲਈ ਘਰ, ਪਤਨੀ, ਧਨ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਦਾ ਨਹੀਂ; ਪੁੱਤ ਜਾਂ ਅਨੰਦ ਵੀ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਨਹੀਂ, ਜਦ ਤੱਕ ਅਸੀਂ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ।" ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਸੱਚਾ ਮਰਦ ਰਹਿ ਗਿਆ — ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਕਕੁਤਸਥ ਰਾਮ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚੱਲਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਦਰਿਆ, ਉਹ ਕਮਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਝੀਲਾਂ ਤੇ ਪੌਂਡ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਕਕੁਤਸਥ ਰਾਮ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰੇਗਾ, ਵਾਹ ਵਾਹ ਹਨ। ਜੰਗਲ, ਵੱਡੇ ਦਰਿਆ, ਚੌੜੇ ਦਲਦਲ, ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਚੋਟੀ, ਸਭ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦੇਣਗੇ। ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਜੰਗਲ ਜਾਂ ਪਹਾੜ ਰਾਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਵੇਗਾ, ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਪਿਆਰੇ ਮਹਿਮਾਨ ਵਾਂਗ ਸਨਮਾਨ ਦੇਵੇਗਾ। ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਮਾਲਾ, ਮੌਸਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਵੀ, ਵਧੀਆ ਫੁੱਲ ਤੇ ਫਲ ਰਾਮ ਲਈ ਉਪਲਬਧ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਪਹਾੜ, ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਵਗਾ ਕੇ, ਅਨੇਕ ਅਜੋਕੇ ਤੇ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਝਰਨੇ ਵਿਖਾ ਦੇਣਗੇ। ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਣਗੇ; ਜਿੱਥੇ ਰਾਮ ਹੋਵੇ, ਉਥੇ ਨਾ ਡਰ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਹਾਰ ਸਕਦਾ। ਉਹ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ, ਮਹਾਨ ਨਾਇਕ ਹੈ; ਉਹ ਦੂਰ ਨਾ ਜਾਵੇ, ਚਲੋ ਅਸੀਂ ਰਾਘਵ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲੀਏ। ਐਸੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦਾ ਸਾਇਆ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਹੈ; ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰਾਖਾ, ਆਸਰਾ ਤੇ ਮਕਸਦ ਹੈ। "ਅਸੀਂ ਸੀਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਾਂਗੇ, ਤੁਸੀਂ ਰਾਘਵ ਦੀ", ਦੁਖ ਵਿਚ, ਆਯੋਧਿਆ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬੋਲ ਕਹਿ ਰਹੀਆਂ। "ਰਾਘਵ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਤੁਹਾਡੀ ਭਲਾਈ ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਏਗਾ; ਸੀਤਾ, ਇੱਕ ਔਰਤ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇਵੇਗੀ।" ਇਸ ਨਾਪਸੰਦ ਘਰ ਵਿਚ, ਜਿੱਥੇ ਲੋਕ ਅਣਪ੍ਰਸੰਨ ਤੇ ਚਿੰਤਤ ਹਨ, ਤੇ ਮਨ ਉਲਝੇ ਹੋਏ, ਕਿਸ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ? "ਜੇ ਕੈਕੇਈ ਗਲਤ ਰੂਪ ਵਿਚ, ਬਿਨਾ ਰਾਖਾ ਦੇ, ਰਾਜ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੀਵਨ ਦਾ ਕੋਈ ਮੁੱਲ ਨਹੀਂ — ਨਾ ਪੁੱਤ, ਨਾ ਧਨ।" "ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਤੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਸੱਤਾ ਲਈ ਵਾਪਰਦੀ ਹੈ, ਕੈਕੇਈ, ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਕਲੰਕ, ਹੋਰ ਕਿਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਤਿਆਗੇਗੀ?" "ਅਸੀਂ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਹਥੀਂ, ਰਾਜ ਵਿਚ ਨੌਕਰ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਾ; ਉਹ ਜਿੰਨਾ ਜੀਵੇ, ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਨਾਲ ਜੀਣਾ ਵੀ ਅਫ਼ਸੋਸ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।" "ਜੋ ਰਾਜ ਦੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਨਿਕਾਲਣ ਵਾਲੀ ਕਰੂੜ ਔਰਤ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰੇ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਵਿਅੰਗ, ਅਧਰਮੀ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਜੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।" "ਸਭ ਕੁਝ ਦੁਖੀ, ਅਸਹਾਇ, ਤੇ ਆਗੂ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਗਿਆ; ਕੈਕੇਈ ਕਰਕੇ, ਜਲਦੀ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।" "ਰਾਮ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਜਾਂਦੇ, ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ ਬਚੇਗਾ; ਜਦ ਦਸ਼ਰਥ ਮਰ ਜਾਵੇਗਾ, ਤਬਾਹੀ ਆ ਜਾਵੇਗੀ।" "ਤੁਸੀਂ, ਜੋ ਗੁਣ-ਹੀਨ ਤੇ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਵਿਚ ਹੋ, ਜ਼ਹਿਰ ਪੀ ਲਓ; ਜਾਂ ਰਾਘਵ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲੋ, ਜਾਂ ਮੌਤ ਨੂੰ ਵਲ ਜਾਓ।" "ਰਾਮ, ਜੋ ਝੂਠੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਕਾਲਿਆ ਗਿਆ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਸਾਨੂੰ ਭਰਤ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਜਾਨਵਰ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਦੇ ਹੱਥ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" "ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ, ਗੂੜ੍ਹੀ ਰੰਗਤ, ਚੰਨ-ਵਾਂਗ ਚਿਹਰਾ, ਛੁਪਿਆ ਗਲ, ਵੈਰੀਆਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਲੰਬੇ ਹੱਥ, ਤੇ ਕਮਲ-ਵਾਂਗ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ —" ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੋਲਾਂ ਤੇ ਵਿਥਾ ਨਾਲ, ਆਯੋਧਿਆ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਘਰ-ਘਰ ਵਿਚ ਦੁਖ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਿਆਪ ਗਈ, ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿਚ ਹਰ ਕੋਈ ਤੜਫ ਰਿਹਾ ਸੀ।