ਜਿਸ ਰਾਮ ਨੇ ਸਾਡੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਰੱਖਿਆ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਿਤਾ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਘੁ ਕੁਲ ਦਾ ਮਾਣਯੋਗ ਰਾਮ ਸਾਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਜੰਗਲ ਕਿਵੇਂ ਚਲਾ ਗਿਆ? ਹੁਣ ਜੀਉਣ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ, ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਸਾਡੀ ਨਿਗਾਹਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ? ਆਓ, ਇਥੇ ਹੀ ਆਪਣਾ ਅੰਤ ਕਰੀਏ ਜਾਂ ਵੱਡਾ ਵਿਛੋੜਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੀਏ। ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸੁੱਕੀਆਂ ਲੱਕੜਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਘਾਟ ਨਹੀਂ, ਆਓ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਮਿਲ ਕੇ ਚਿਤਾ ਸਜਾਈਏ ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪਰਵਿਸ਼ ਕਰੀਏ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਹੋਰ ਕੀ ਕਰੀਏ? ਅਸੀਂ ਉਸ ਮਹਾਬਲੀ, ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਵਾਲੇ, ਨਿਰਵੈਰ ਰਘੁਨੰਦਨ ਨੂੰ ਮੁੜ ਕੀ ਦੱਸਾਂਗੇ? ਕਿਵੇਂ ਸਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ 'ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਰਾਮ ਸਾਨੂੰ ਕਰਕੇ ਚਲਾ ਗਿਆ'? ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਰਾਮ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ ਵੀ ਸੁੰਝਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਔਰਤਾਂ, ਬੱਚੇ ਅਤੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਣਗੇ। ਜਿਸ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਧੀਰਜਵਾਨ ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਗਿਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ, ਅਸੀਂ ਮੁੜ ਕਿਵੇਂ ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਵੇਖਾਂਗੇ? ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਲੋਕ ਹੱਥ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਬਹੁਤ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਗਾਂਵਾਂ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਤੋਂ ਵਿਛੜ ਕੇ ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਹੋਣ। ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਰਸਤਾ ਅੱਗੇ ਵਧੇ, ਤਾਂ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਭਟਕਣ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ 'ਤੇ ਵੱਡਾ ਮਾਯੂਸੀ ਛਾ ਗਈ। ਉਹ ਰਥ ਦੇ ਪੈਰਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਚੱਲਦੇ-ਚੱਲਦੇ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਆਏ ਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, "ਇਹ ਕੀ ਹੋ ਗਿਆ? ਕਿਸ ਮੰਦੀ ਕਿਸਮਤ ਨੇ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਇਹ ਕਰਾਇਆ?" ਉਹ ਸਾਰੇ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਦਿਲਾਂ ਨਾਲ, ਜਿੱਥੋਂ ਆਏ ਸਨ, ਉਥੇ ਹੀ ਵਾਪਸ ਅਯੋਧਿਆ, ਦੁਖੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ, ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਾਂ ਰਾਮ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅੰਜੂ ਨਿਕਲ ਪਏ। ਰਾਮ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋਈ ਉਹ ਅਯੋਧਿਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਚਮਕ ਰਹੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗੀ; ਉਹ ਏਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਤਲਾਬ ਤੋਂ ਗਰੁੜ ਨੇ ਸਾਰੇ ਸੱਪ ਚੁੱਕ ਲਏ ਹੋਣ, ਜਾਂ ਆਕਾਸ਼ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਸੁੱਕ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਹਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਿਹੜੇ ਕਦੇ ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਰੌਣਕਦਾਰ ਸਨ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣ ਸਕਦੇ ਸੀ—ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ—ਸਭ ਪਾਸੇ ਵੇਖਦੇ, ਪਰ ਖੁਸ਼ੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਭ ਲੋਕ ਦੁਖੀ, ਅੱਖਾਂ ਅੰਜੂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ, ਮੌਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਗਲੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾ ਕੇ ਮੁੜ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵਾਸੀ ਐਸੇ ਲੱਗਦੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੂਹ ਹੀ ਨਿਕਲ ਚੁੱਕੀ ਹੋਵੇ। ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਘਰ ਪਰਤ ਗਿਆ, ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਹਰ ਕੋਈ ਰੋ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਅੰਜੂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਕੋਈ ਵੀ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਰੌਣਕ ਸੀ; ਵਪਾਰੀ ਆਪਣਾ ਸਮਾਨ ਨਹੀਂ ਵਿਖਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਨਾ ਹੀ ਮਾਲ-ਮੁਲਕ ਆਕਰਸ਼ਕ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਖਾਣਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਣ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਖੋਈ ਹੋਈ ਦੌਲਤ ਵੀ ਵਾਪਸ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ, ਤਾਂ ਵੀ ਕੋਈ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਨਾ ਹੀ ਮਾਂ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਜਨਮ 'ਤੇ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਹਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਆਪਣੇ ਘਰ ਆਏ ਪਤੀ ਨੂੰ ਵਿਆੰਗ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੋਲ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਵੀ ਚੁਭਣ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਤੇ ਉਹ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। "ਸਾਨੂੰ ਘਰਾਂ ਦੀ, ਪਤਨੀ ਦੀ, ਦੌਲਤ ਦੀ, ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਜਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ—ਜੇ ਅਸੀਂ ਰਘੁਨੰਦਨ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦੇ।" "ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਹੀ ਸੱਚਾ ਮਰਦ ਬਚਿਆ ਹੈ—ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ ਕਕੁਤਥ ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।" "ਧੰਨ ਹਨ ਉਹ ਦਰਿਆ, ਉਹ ਕਮਲਾਂ ਵਾਲੇ ਤਲਾਬ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਵਿੱਚ ਕਕੁਤਥ ਰਾਮ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰੇਗਾ।" "ਉਹ ਸੁਹਣੇ ਜੰਗਲ, ਵੱਡੇ ਦਰਿਆ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਦਲਦਲ, ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਚੋਟੀ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਰਾਮ ਲਈ ਸੋਭਾਵਾਨ ਹੋ ਜਾਣਗੇ।" "ਜਿਹੜੇ ਵੀ ਜੰਗਲ ਜਾਂ ਪਹਾੜ ਰਾਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਉਣਗੇ, ਉਹ ਉਸ ਮਹਿਮਾਨ ਨੂੰ ਆਦਰ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਕਮੀ ਨਹੀਂ ਛੱਡਣਗੇ।" "ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਮਾਲੇ ਤੇ ਭੇਟਾਂ ਨਾਲ—even ਜਦੋਂ ਮੌਸਮ ਵੀ ਨਾ ਹੋਵੇ—ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਫੁੱਲ ਤੇ ਫਲ ਰਾਮ ਨੂੰ ਮਿਲਣਗੇ।" "ਪਹਾੜ ਆਪਣੇ ਸੁਤੰਤਰ ਜਲ ਛੱਡਣਗੇ, ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੀਆਂ ਝਰਨਿਆਂ ਦੀ ਸੋਭਾ ਵਿਖਾਵਣਗੇ।" "ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਦਰੱਖਤ ਰਘੁਨੰਦਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨਗੇ; ਜਿੱਥੇ ਰਾਮ ਹੈ, ਉਥੇ ਨਾ ਕੋਈ ਡਰ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਹਾਰ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।" "ਉਹ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮਹਾਨ ਨਾਇਕ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਉਹ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਗਿਆ, ਆਓ ਅਸੀਂ ਰਘੁਨੰਦਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲ ਪਈਏ।" "ਇਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦੀ ਛਾਂਡ ਸਾਡੀ ਠੰਢਕ ਹੈ; ਉਹ ਸਾਡਾ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਆਸਰਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ ਹੈ।" "ਅਸੀਂ ਸੀਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਾਂਗੇ, ਤੁਸੀਂ ਰਘੁਨੰਦਨ ਦੀ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਭਰੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਕਹਿ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।" "ਰਘੁਨੰਦਨ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੀ ਭਲਾਈ ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਵੇਗਾ; ਸੀਤਾ, ਇੱਕ ਨਾਰੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਰੱਖੇਗੀ।" "ਇਹ ਘਰ, ਜਿੱਥੇ ਲੋਕ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ, ਸੁਆਗਤ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦਾ।" "ਜੇ ਕੈਕਈ ਅਣਧਰਮੀ ਹੋ ਕੇ ਰਾਜ ਕਰੇਗੀ, ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਜੀਵਨ, ਪੁੱਤਰ ਜਾਂ ਦੌਲਤ ਦੀ ਕੋਈ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ।" "ਜਿਹੜੀ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਰਾਜ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਈ, ਉਹ ਕੈਕਈ, ਆਪਣੇ ਕੁਲ ਉੱਤੇ ਕਲੰਕ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡੇਗੀ?" "ਅਸੀਂ ਕਦੇ ਵੀ ਕੈਕਈ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਨੌਕਰ ਬਣ ਕੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਾ; ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਜਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਇਹ ਜੀਵਨ ਲੰਘਾਉਣ ਨੂੰ ਸ਼ਰਮ ਮੰਨਦੇ ਹਾਂ।" "ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਨਿਰਦਈ ਔਰਤ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਨਿਕਾਲ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੁਸ਼ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ?" "ਸਭ ਕੁਝ ਦੁਖੀ, ਅਸਹਾਇ ਤੇ ਬੇਸਾਹਾਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ; ਕੈਕਈ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਹੁਣ ਸਭ ਕੁਝ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।" "ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ, ਤਾਂ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜੀਉਂਦੇ ਰਹਿਣਗੇ; ਜਦ ਉਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਗੇ, ਤਾਂ ਨਾਸ਼ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਦੁੱਖ, ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਛਾ ਗਿਆ, ਤੇ ਹਰ ਕੋਈ ਰਾਮ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਦੀ ਛਾਂਡ ਨੂੰ ਤਰਸਦਾ, ਵਿਹਲਾ ਤੇ ਉਦਾਸ ਹੋ ਗਿਆ।