ਜਦੋਂ ਰਾਮ, ਜੋ ਮਹਾਂਬਲੀ ਅਤੇ ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਵਚਨ ਦੇ ਪੱਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਵਨਵਾਸੀ ਬਣ ਕੇ ਚਲੇ ਗਏ, ਤਾਂ ਆਯੋਧਿਆ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਗਹਿਰੀ ਪੀੜਾ ਵੱਸ ਗਈ। ਉਹ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗ ਪਏ ਕਿ ਜਿਸ ਰਾਮ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਰੱਖਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਰਘੁਕੁਲ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਾਮ ਸਾਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿਵੇਂ ਚਲੇ ਗਏ? ਹੁਣ ਰਾਮ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਹੋ ਕੇ ਜੀਊਣ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਆਓ, ਇਥੇ ਹੀ ਆਪਣਾ ਅੰਤ ਕਰੀਏ ਜਾਂ ਇਹ ਜਗਤ ਛੱਡੀਏ; ਜੀਵਨ ਦਾ ਕੋਈ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਲੋਕ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, "ਇੱਥੇ ਬਹੁਤ ਸੁੱਕੀ ਲੱਕੜ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਆਓ, ਚਿਤਾ ਰਚੀਏ ਤੇ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪਰਵਾਨ ਹੋ ਜਾਈਏ।" ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਕਿ ਜੇ ਰਾਮ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਆਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਗਏ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਰਘੁਨੰਦਨ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਬਣ ਜਾਵਾਂਗੇ—ਅਜਿਹਾ ਕਿਵੇਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ? ਆਯੋਧਿਆ ਦਾ ਨਗਰ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਰਾਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵੇਖ ਕੇ ਸੁੰਨ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਖੁਸ਼ੀ ਰਹਿ ਨਹੀਂ ਜਾਵੇਗੀ, ਸਿਰਫ ਔਰਤਾਂ, ਬੱਚੇ ਤੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਣਗੇ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੰਝੂਆਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ, ਹੱਥ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਦੁਖੀ ਗਾਵਾਂ ਵਾਂਗ ਮੱਤਮ ਮਨਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਰਾਮ ਦੇ ਰਥ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਵਧੇ, ਤਾਂ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਭਟਕ ਗਏ, ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। "ਹੁਣ ਕੀ ਕਰੀਏ, ਭਾਗ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ," ਉਹ ਆਖਣ ਲੱਗੇ। ਫਿਰ, ਥੱਕੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਸਤੇ ਆਏ ਸਨ, ਉਸੇ ਰਸਤੇ ਆਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਗਏ। ਆਯੋਧਿਆ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਨਾ ਸਕੇ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਰਾਮ ਦੀ ਵਿਛੋੜੀ ਨਾਲ ਵਿਅਕੁਲ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਾ ਕਿ ਰਾਮ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ ਆਯੋਧਿਆ, ਉਸ ਤਲਾਬ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਸਾਰੇ ਸਾਂਪ ਗਰੁੜ ਨੇ ਚੱਕ ਲਏ ਹੋਣ; ਜਾਂ ਉਹ ਅੰਨ੍ਹੇ ਆਸਮਾਨ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜਾਂ ਸੁੱਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੋਨੇ-ਚਾਂਦੀ ਵਾਲੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਅਤੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਪਰਵਾਨ ਹੋ ਗਏ; ਆਪਣੇ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਛਾਣ ਨਾ ਸਕੇ, ਖੁਸ਼ੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਾਇਬ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਖੀ ਤੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ, ਮੌਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ, ਲੋਕ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ, ਮਨ ਸੁੰਨੇ ਹੋ ਗਏ। ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਘਰ ਪੁੱਜਿਆ, ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਨਾਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਈ, ਨਾਂ ਹੀ ਵਪਾਰੀ ਆਪਣਾ ਸਮਾਨ ਵੇਖਾਉਂਦੇ, ਨਾਂ ਹੀ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਕਵਾਨ ਬਣਦੇ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਖੋਈ ਹੋਈ ਚੀਜ਼ ਵੀ ਮਿਲ ਗਈ, ਤਾਂ ਵੀ ਕੋਈ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾ ਹੋਈ; ਮਾਂ ਨੂੰ ਜੇ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮਿਆ, ਉਹ ਵੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਨਾ ਹੋਈ। ਹਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਆਪਣੇ ਘਰ ਆਏ ਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਦਿਲ ਨਾਲ ਤਾਣ ਦਿੰਦੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੋਲ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਚੁਭਣ ਵਾਲੀ ਅੰਕ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ। ਉਹ ਆਖਦੀਆਂ, "ਸਾਨੂੰ ਘਰਾਂ, ਪਤੀਆਂ, ਧਨ, ਪੁੱਤਰਾਂ ਜਾਂ ਸੁਖਾਂ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ, ਜਦ ਸਾਨੂੰ ਰਾਘਵ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦੇ?" ਉਹ ਮੰਨਦੇ ਕਿ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਲਕਸ਼ਮਣ ਹੀ ਸੱਚਾ ਪੁਰਖ ਹੈ, ਜੋ ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ ਰਾਮ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਦਰਿਆ, ਸਰੋਵਰ ਤੇ ਝੀਲਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਗੇ, ਉਹ ਧੰਨ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਰਾਮ ਜਾਣਗੇ, ਉਹਨਾਂ ਜੰਗਲਾਂ, ਦਰਿਆਵਾਂ, ਟਿਲਿਆਂ ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਖੁਦ ਸੁੰਦਰਤਾ ਮਿਲ ਜਾਵੇਗੀ। ਜਿਹੜੇ ਪਹਾੜ ਜਾਂ ਜੰਗਲ ਰਾਮ ਦੇ ਆਉਣ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਉਭੈਤ ਕਰਣਗੇ, ਉਥੇ ਰੁੱਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵੀ ਚੰਗੇ ਫੁੱਲ ਤੇ ਫਲ ਉਪਜ ਜਾਣਗੇ। ਪਹਾੜ ਆਪਣੇ ਸੁੱਚੇ ਜਲ ਤੇ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੀਆਂ ਝਰਨੀਆਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਿਖਾਵਣਗੇ। ਰਾਮ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਹੋਣ, ਉਥੇ ਨਾ ਕੋਈ ਡਰ ਹੋਵੇਗਾ, ਨਾ ਹਾਰ। ਉਹ ਲੋਕ ਆਖਦੇ, "ਰਾਮ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਮਹਾਂਵੀਰ ਹਨ, ਆਓ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲੀਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਛਾਂਡ ਵੱਡੀ ਠੰਢਕ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਡਾ ਰਖਿਆਕਰਤਾ, ਆਸਰਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ ਹੈ।" ਔਰਤਾਂ ਆਪਣੇ ਘਰ ਆਏ ਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਆਖਦੀਆਂ, "ਅਸੀਂ ਸੀਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਾਂਗੀਆਂ, ਤੁਸੀਂ ਰਾਘਵ ਦੀ।" ਉਹ ਆਖਦੀਆਂ, "ਰਾਘਵ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਭਲਾਈ ਕਰੇਗਾ, ਸੀਤਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ।" ਉਹ ਆਖਦੇ, "ਇਸ ਦੁਖੀ, ਡਰਾਊ ਤੇ ਮਨ-ਮਾਰੂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦੀ। ਜੇ ਕੈਕੇਈ ਅਸੂਲਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਰਾਜ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੀਵਨ, ਪੁੱਤਰ ਜਾਂ ਧਨ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਕੋਈ ਕੀਮਤ ਨਹੀਂ। ਜਿਹੜੀ ਔਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਹੋਰ ਕਿਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡੇਗੀ? ਅਸੀਂ ਕਦੇ ਵੀ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਰਾਜ ਹੇਠ ਸੇਵਕਾਂ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਾ; ਉਹਦੇ ਜੀਉਂਦੇ ਰਹਿਣ ਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਜੀਉਣਾ ਵੀ ਸ਼ਾਪ ਸਮਾਨ ਹੈ।" ਉਹ ਸੋਚਦੇ, "ਜਿਹੜੀ ਨਿਰਦਈ, ਅਧਰਮੀ, ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਵਨਵਾਸ ਦੇਣ ਵਾਲੀ, ਉਸ ਨਾਲ ਕੌਣ ਖੁਸ਼ ਰਹਿ ਸਕਦਾ? ਕੈਕੇਈ ਕਰਕੇ ਸਾਰਾ ਰਾਜ, ਘਰ-ਘਰ, ਆਸਰਾ ਤੇ ਆਗੂ ਸਭ ਕੁਝ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਯੋਧਿਆ ਦੇ ਲੋਕ ਰਾਮ ਦੀ ਵਿਛੋੜੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ, ਆਸ ਤੇ ਉਮੀਦ ਸਭ ਕੁਝ ਲਹਿ ਗਿਆ।