ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਆਯੋਧਿਆ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਗਹਿਰੀ ਵਿਦਾ ਅਤੇ ਦੁਖ ਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਚੰਦਰ ਜੀ ਵਨਵਾਸ ਲਈ ਚਲੇ ਗਏ। ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਆਲਸ ਤੇ ਨਿੰਦ ਨੂੰ ਲੰਘਦੇ ਹੋਏ ਪਛਤਾਵਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ—ਉਹ ਨਿੰਦ, ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਚੁਰਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਤੇ ਅਫ਼ਸੋਸ ਕਰਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਅੱਜ ਉਹ ਚੌੜੀ ਛਾਤੀ ਅਤੇ ਬਲਵਾਨ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੇਖ ਸਕਦੇ। ਲੋਕ ਹੈਰਾਨ ਸਨ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਰਾਮ, ਜੋ ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਵਚਨ ਦਾ ਪਾਬੰਦ ਅਤੇ ਬਲਵਾਨ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਤਪਸਵੀ ਬਣ ਕੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਹ ਰਾਮ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਦਾ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਆਪਣੀ ਜਨਤਾ ਦੀ ਰਖਿਆ ਕੀਤੀ, ਰਘੁ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਉੱਤਮ, ਕਿਵੇਂ ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਵਨਵਾਸ ਲਈ ਚਲਾ ਗਿਆ? ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਅਸੀਂ ਇਥੇ ਹੀ ਆਪਣਾ ਅੰਤ ਕਰ ਲਵਾਂ ਜਾਂ ਵੱਡਾ ਵਿਦਾ ਕਰ ਲਵਾਂ, ਰਾਮ ਤੋਂ ਵਾਂਗ ਜੀਣ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ?" ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਸੁੱਕੀ ਲੱਕੜੀ ਬਹੁਤ ਹੈ; ਆਓ, ਅਸੀਂ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਅੱਗ ਲਗਾ ਕੇ ਉਸ ਵਿਚ ਚਲੇ ਜਾਈਏ, ਜਾਂ ਫਿਰ— ਉਹ ਸੋਚਦੇ, "ਅਸੀਂ ਉਸ ਬਲਵਾਨ, ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ, ਨਰਾਜ਼ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਕੀ ਕਹਾਂਗੇ? ਅਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਸਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ 'ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਹੀ ਲੈ ਗਏ'?" ਆਯੋਧਿਆ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਘਵ ਦੇ ਬਿਨਾ ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ ਉਦਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਿਰਫ਼ ਔਰਤਾਂ, ਬੱਚੇ ਅਤੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਰਹਿ ਜਾਣਗੇ। ਉਹ ਸੋਚਦੇ, "ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ, ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ ਅਸੀਂ ਉਸ ਮਹਾਨ, ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਚਲੇ ਗਏ, ਹੁਣ ਉਸ ਦੇ ਬਿਨਾ ਕਿਵੇਂ ਮੁੜ ਦੇਖਾਂਗੇ?" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਗਾਂਵਾਂ ਵਾਂਗ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਿਆਂ ਤੋਂ ਵਾਂਗ ਗਾਂਵਾਂ ਰੋਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਨੇਕ ਬਾਤਾਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲਦੇ ਹੋਏ, ਥੋੜਾ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ, ਰਸਤਾ ਗੁਆ ਕੇ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਏ। ਰਥ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਚਾਲ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ, ਉਹ ਸੋਚਦੇ, "ਇਹ ਕੀ ਹੋ ਗਿਆ? ਕਿਸਮਤ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਕੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ?" ਫਿਰ, ਜਿਸ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਆਏ ਸਨ, ਉਸੇ ਰਸਤੇ ਤੇ, ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਦਿਲ ਨਾਲ, ਉਹ ਸਭ ਆਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ, ਜੋ ਹੁਣ ਦੁਖੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਸੀ। ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਰਾਮ ਦੀ ਵਿਦਾ ਕਰਕੇ ਉਲਝਨ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਗਮ ਵਿਚ ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਰਾਮ ਦੇ ਬਿਨਾ ਆਯੋਧਿਆ ਚਮਕਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਦਰਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਜਲ-ਕੁੰਡ ਵਿਚੋਂ ਗਰੁੜ ਨੇ ਸੱਪ ਚੁੱਕ ਲਏ ਹੋਣ। ਉਹ ਆਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਚਾਂਦ ਤੋਂ ਵਾਂਗ ਆਕਾਸ਼, ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਵਾਂਗ ਸਮੁੰਦਰ, ਵਾਂਗ ਸੁੰਨੀਆਂ, ਉਦਾਸ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਤੋਂ ਵਾਂਗ ਦੇਖਦੇ। ਵਿਦਾ ਦੇ ਦੁਖ ਵਿਚ, ਆਯੋਧਿਆ ਦੇ ਵਾਸੀ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਗਏ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਗਾਇਬ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਂ ਪਰਾਈਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣ ਸਕਦੇ, ਸਿਰਫ਼ ਦੁਖੀ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਚਹਿਰਿਆਂ ਨੂੰ ਤੱਕਦੇ। ਇਸ ਦੁਖ ਵਿਚ, ਉਹ ਲੋਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰੋ ਰਹੀਆਂ, ਮੌਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲ ਕੇ ਮੁੜ ਆਏ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਖੋ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਆਤਮਾ ਹੀ ਛੱਡ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਘਰ ਪਰਤਿਆ, ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਪਰ ਸਭ ਰੋ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਿਆਪਤ ਹੋਏ। ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਵਪਾਰੀ ਆਪਣਾ ਸਮਾਨ ਨਹੀਂ ਵੇਖਾ ਰਹੇ, ਵਸਤੂਆਂ ਆਕਰਸ਼ਕ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀਆਂ, ਘਰ-ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਭੋਜਨ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ। ਗੁੰਮ ਹੋਈ ਦੌਲਤ ਮਿਲਣ ਤੇ ਵੀ ਕੋਈ ਜਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਨਾ ਹੀ ਮਾਂ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਹੋਈ। ਹਰ ਘਰ ਵਿਚ, ਔਰਤਾਂ ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਆਪਣੇ ਘਰ ਆਏ ਪਤੀ ਨੂੰ ਉਲਾਹਣਿਆਂ ਦੇ ਰਹੀਆਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬੋਲ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਚੋਭਣ ਵਾਲੇ ਸੂਈ ਵਾਂਗ, ਦੁਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ। "ਸਾਡੇ ਲਈ ਘਰ, ਪਤਨੀ, ਦੌਲਤ, ਪੁੱਤਰ ਜਾਂ ਸੁਖ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਜੇ ਅਸੀਂ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੇਖ ਸਕਦੇ!" ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸੱਚਾ ਮਰਦ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ—ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਵਨਵਾਸ ਵਿਚ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਖੁਸ਼ਕਿਸਮਤ ਹਨ ਉਹ ਦਰਿਆ, ਝੀਲਾਂ ਅਤੇ ਤਾਲਾਬ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਰਾਮ, ਕਕੁਤਸਥ, ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰੇਗਾ। ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਜੰਗਲ, ਵੱਡੇ ਦਰਿਆ, ਖੁੱਲੇ ਦਲਦਲ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਚੋਟੀ, ਸਭ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸੋਭਾ ਦੇਣਗੇ। ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਜੰਗਲ ਜਾਂ ਪਹਾੜ ਰਾਮ ਦੇ ਆਉਣ ਤੇ ਮਿਲੇਗਾ, ਉਹ ਉਸ ਮਹਿਮਾਨ ਦੀ ਵਾਂਗ ਆਦਰ ਕਰੇਗਾ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਮਾਲਾ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਫਲ-ਫੁੱਲ, ਸੀਜ਼ਨ ਤੋਂ ਵਾਂਗ, ਰਾਮ ਲਈ ਉਪਲਬਧ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਪਹਾੜ, ਆਪਣੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਵਹਾ ਕੇ, ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੀਆਂ ਝਰਨਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਖਾਉਣਗੇ। ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਦਰੱਖਤ, ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨਗੇ; ਜਿੱਥੇ ਰਾਮ ਹੋਵੇ, ਉਥੇ ਨਾ ਡਰ ਹੈ, ਨਾ ਹਾਰ। ਰਾਮ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ, ਬਲਵਾਨ, ਸ਼ੂਰਵੀਰ; ਉਹ ਦੂਰ ਨਾ ਜਾਵੇ, ਅਸੀਂ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲੀਏ। ਐਸੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦੀ ਛਾਂਡ, ਸਾਡਾ ਸੁਖ ਹੈ; ਉਹ ਰਖਵਾਲਾ, ਆਸਰਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ ਹੈ। "ਅਸੀਂ ਸੀਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਾਂਗੇ, ਤੁਸੀਂ ਰਾਘਵ ਦੀ—" ਇਸ ਦੁਖ ਵਿਚ, ਆਯੋਧਿਆ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬਾਤਾਂ ਕਹਿ ਰਹੀਆਂ। "ਰਾਘਵ ਵਨ ਵਿਚ ਤੁਹਾਡੀ ਭਲਾਈ ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਰੇਗਾ; ਸੀਤਾ, ਇੱਕ ਔਰਤ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਤੇ ਰਖਿਆ ਕਰੇਗੀ।" "ਇਸ ਉਦਾਸ, ਅਨਚਾਹੀ ਥਾਂ, ਜਿੱਥੇ ਲੋਕ ਚਿੰਤਤ ਤੇ ਵਿਅਕਤ ਹਨ, ਕੋਈ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ।" "ਜੇ ਕੈਕੇਈ, ਅਧਰਮ ਨਾਲ, ਰਾਜ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਲਈ ਜੀਵਨ, ਪੁੱਤਰ ਜਾਂ ਦੌਲਤ ਦਾ ਕੋਈ ਲਾਭ ਨਹੀਂ।" "ਉਹ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਰਾਜ ਲਈ ਚੁਣਿਆ, ਕੌਣ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੈਕੇਈ, ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਕਲੰਕ, ਨਾ ਤਿਆਗੇਗੀ?" "ਅਸੀਂ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਅਧੀਨ, ਰਾਜ ਵਿਚ, ਨੌਕਰ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਾ; ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਜੀਵਦੀ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪਦੇ ਹਾਂ।" "ਕੌਣ, ਉਸ ਨਿਰਦਈ ਔਰਤ ਨੂੰ ਸਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਰਾਜਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵਨਵਾਸ ਭੇਜਦੀ, ਅਤੇ ਅਧਰਮੀ, ਬੁਰੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ?" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਯੋਧਿਆ ਦੇ ਲੋਕ, ਰਾਮ ਦੀ ਵਿਦਾ ਤੇ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਅਧਰਮ ਨੂੰ ਕੋਸਦੇ, ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਦੁਖੀ, ਵਿਅਕਤ, ਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਹੋ ਗਏ, ਅਤੇ ਆਯੋਧਿਆ, ਰਾਮ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਖੁਸ਼ੀ ਤੋਂ ਵਾਂਗ ਸੁੰਨੀਆਂ ਹੋ ਗਈ।