ਜਦੋਂ ਦਸਰਥ ਨੰਦਨ ਮਹਾਬਲੀ ਰਾਮ, ਆਪਣੇ ਸਰਥੀ ਸਮੇਤ, ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਰੁੱਖ ਕਰਕੇ ਰਥ ‘ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ, ਤਾਂ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁਭ ਸ਼ਕੁਨ ਦਿੱਸੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਵਟਾਂਦਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਅਗਲੇ ਦਿਨ, ਜਦ ਰਾਤ ਲੰਘ ਗਈ, ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਨਿਵਾਸੀ, ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿਚ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਸੁੰਨ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਟੁੱਟ ਗਏ ਸਨ। ਦੁੱਖ ਦੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਰਸਤੇ ਵੱਲ ਤੱਕਦੇ ਰਹੇ, ਪਰ ਰਾਮ ਦੀ ਝਲਕ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ। ਉਹ ਸਾਰੇ, ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਗਮ ਦੀ ਛਾਂ, ਉਸ ਗਿਆਨੀ ਤੇ ਦਇਆਲੂ ਰਾਮ ਤੋਂ ਵੰਞੇ ਹੋਏ, ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, “ਅਜਿਹੀ ਨੀਂਦ ਤੇ ਲਾਣਤ ਹੈ ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਬਣਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ! ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਉਹ ਚੌੜੀ ਛਾਤੀ ਤੇ ਬਾਹਾਂ ਵਾਲੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦੇ।” ਉਹ ਸੋਚਦੇ, “ਰਾਮ, ਜੋ ਸਦਾ ਸੱਚੇ ਵਚਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਮਹਾਬਲੀ ਸੀ, ਕਿਵੇਂ ਸਾਡੇ ਵਰਗੇ ਭਗਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਵਨਵਾਸੀ ਬਣ ਗਿਆ? ਉਹ ਜੋ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਸਾਡੀ ਸਦਾ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਰਘੁ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਕਿਵੇਂ ਸਾਨੂੰ ਛੱਡ ਗਿਆ?” ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਹੀ ਆਪਣਾ ਅੰਤ ਕਰੀਏ, ਜਾਂ ਵੱਡਾ ਵਿਛੋੜਾ ਸਹਿ ਲਵਾਂ; ਰਾਮ ਤੋਂ ਵੰਞੇ ਜੀਊਣ ਦਾ ਕੀ ਅਰਥ?” ਕਿਸੇ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਇਥੇ ਕਾਠੀਆਂ ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਹੈ, ਆਓ ਅੱਗ ਲਾ ਕੇ ਚਿਤਾ ਤੇ ਚੜ੍ਹੀਏ, ਜਾਂ ਫਿਰ...” ਉਹ ਸੋਚਦੇ, “ਉਸ ਮਹਾਬਲੀ, ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਵਾਲੇ, ਕਦੇ ਨਾ ਰੁੱਸਣ ਵਾਲੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਕੀ ਮੁੱਹ ਦਿਖਾਵਾਂਗੇ? ਅਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਆਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਸਾਡੇ ਕਰਕੇ ਲੈ ਜਾਇਆ ਗਿਆ?” ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅੰਜੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ, “ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ, ਜਦ ਸਾਨੂੰ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵੇਖੇਗਾ, ਸੁੰਨ ਤੇ ਬੇਰੰਗ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਔਰਤਾਂ, ਬੱਚਿਆਂ ਤੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ। ਅਸੀਂ ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਜਾ ਕੇ ਹੁਣ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ ਹਾਂ, ਹੁਣ ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਮੁੜ ਕਿਵੇਂ ਵੇਖਾਂਗੇ?” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੱਥ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਲੋਕ ਵੱਡੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿਚ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ, ਗਾਂਵਾਂ ਵਾਂਗ ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਵੱਛੇ ਚੁੱਕ ਲਏ ਜਾਣ। ਰਥ ਦੇ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੂਰ ਤੁਰ ਕੇ, ਉਹ ਰਸਤਾ ਭੁੱਲ ਗਏ, ਤੇ ਵੱਡੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ। ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ, ਉਹ ਰਥ ਦੇ ਪੈਰਿਆਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜੇ, ਤੇ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, “ਕੀ ਹੋ ਗਿਆ? ਕਿਸਮਤ ਨੇ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਕੀ ਕੀਤਾ?” ਫਿਰ, ਜਿਧਰੋਂ ਆਏ ਸਨ, ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਦਿਲਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਗਏ। ਜਦ ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਬੜੇ ਵਿਅਕੁਲ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਹੰਝੂ ਲਿਆਏ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਵੱਲ ਤੱਕਦੇ। ਉਹ ਆਖਦੇ, “ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ, ਰਾਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਚਮਕਦਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਗਰੁੜ ਨੇ ਜਿਲ੍ਹ ਵਿਚੋਂ ਸੱਪ ਚੁੱਕ ਲਏ ਹੋਣ। ਇਹ ਅਸਮਾਨ ਚੰਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਐਸਾ ਸੁੰਨ ਤੇ ਬੇਰੰਗ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ।” ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੋਹਣੇ, ਵਿਲਾਸੀ ਮਹਲਾਂ ਵਿਚ ਪਰਦੇ, ਪਰ ਦੁੱਖ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਐਨਾ ਘੇਰ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਰਾ ਆਨੰਦ ਮਿਟ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਪੀੜ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਲੋਕ, ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ, ਮੌਤ ਦੀ ਆਸ ਵਿਚ, ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾ ਕੇ ਮੁੜ ਆਏ, ਤੇ ਐਸੇ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਨ ਹੀ ਨਿਕਲ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਗਿਆ, ਬੱਚਿਆਂ ਤੇ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਪਰ ਹਰੇਕ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਹੰਝੂਆਂ ਦੀ ਚਾਦਰ ਸੀ। ਨਾ ਕਿਸੇ ਨੇ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਈ, ਨਾ ਕੋਈ ਹੱਸਿਆ। ਵਪਾਰੀ ਆਪਣਾ ਸਮਾਨ ਨਹੀਂ ਵੇਖਾਉਂਦੇ, ਚੀਜ਼ਾਂ ਮਨੋਹਰ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀਆਂ, ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਖਾਣਾ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਗੁੰਮ ਹੋਇਆ ਧਨ ਵੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਵੀ ਕੋਈ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮਾਂ ਨੂੰ ਜੇ ਪਹਿਲਾ ਪੁੱਤ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੱਸਦੀ। ਹਰ ਘਰ ਵਿਚ ਔਰਤਾਂ ਆਪਣੇ ਘਰ ਆਏ ਪਤੀ ਨੂੰ ਰੋਂਦੀਆਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਾਣ ਦਿੰਦੀਆਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬੋਲ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਅੰਕੁਸ ਵਾਂਗ ਚੁਭਦੇ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੀਆਂ, “ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦੇ, ਤਾਂ ਘਰ, ਪਤਨੀ, ਧਨ, ਪੁੱਤ ਜਾਂ ਕੋਈ ਸੁਖ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਦਾ ਨਹੀਂ।” ਉਹ ਆਖਦੀਆਂ, “ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਸੱਚਾ ਪੁਰਖਾ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਚਿਆ ਹੈ—ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ, ਕਕੁਤਸਥ ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਵਨ ਵਿੱਚ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਦਰਿਆ, ਝੀਲਾਂ ਤੇ ਤਲਾਵਾਂ ਧੰਨ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕਕੁਤਸਥ ਰਾਮ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰੇਗਾ। ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਜੰਗਲ, ਵੱਡੇ ਦਰਿਆ, ਚੌੜੇ ਦਲਦਲ, ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਚੋਟੀ ਵਾਲੇ ਦ੍ਰਿਸ਼—all ਰਾਮ ਦੀ ਆਉਣ ਨਾਲ ਸੋਭਾਵਾਨ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਜੰਗਲ ਜਾਂ ਪਹਾੜ ਰਾਮ ਕੋਲ ਆਏਗਾ, ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਪਿਆਰੇ ਮਹਿਮਾਨ ਦਾ ਆਗਮਨ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ।” ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ, “ਹਰ ਰੁੱਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਮਾਲੇ, ਤੇ ਵਧੀਆ ਫਲ-ਫੁੱਲ ਰਾਮ ਲਈ ਉਪਲੱਬਧ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਪਹਾੜ ਆਪਣੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਦੇ ਝਰਨੇ ਵਗਾਉਣਗੇ, ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਝਰਨਿਆਂ ਦੀ ਰਮਣੀਕਤਾ ਵਿਖਾਉਣਗੇ। ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਉੱਤੇ ਦਰੱਖਤ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਦੇਣਗੇ। ਜਿੱਥੇ ਰਾਮ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਨਾ ਡਰ ਹੈ, ਨਾ ਹਰਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ।” ਉਹ ਫਿਰ ਆਖਦੇ, “ਉਹ ਮਹਾਬਲੀ, ਦਸਰਥ ਨੰਦਨ, ਸੱਚਾ ਨਾਇਕ ਹੈ; ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਗਿਆ, ਆਓ ਅਸੀਂ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲੀਏ। ਐਸੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦੀ ਛਾਂ ਸਾਡੀ ਰਾਖੀ ਤੇ ਆਸਰਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਡਾ ਰਖਵਾਲਾ, ਸਾਡਾ ਆਸਰਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ ਹੈ।” ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਆਖਦੀਆਂ, “ਅਸੀਂ ਸੀਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਾਂਗੀਆਂ, ਤੁਸੀਂ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਦੀ। ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੀ ਭਲਾਈ ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰੇਗਾ, ਤੇ ਸੀਤਾ, ਇੱਕ ਨਾਰੀ ਹੋ ਕੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਤੇ ਰਾਖੀ ਕਰੇਗੀ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿਚ ਵਿਗੜ ਗਿਆ, ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਪਰਦੇ, ਪਰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਸੋਗ, ਵਿਛੋੜਾ ਤੇ ਰੋਣਾ ਹੀ ਰੋਣਾ ਸੀ।