ਰਾਮਚੰਦਰ ਜੀ ਨੇ, ਆਪਣੀ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਗੁਪਤ ਰੱਖਣ ਲਈ, ਆਪਣੇ ਰਥਵਾਹਕ ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਰਥ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੋੜੋ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲੋ।” ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ, “ਕੁਝ ਦੌੜਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਥ ਨੂੰ ਮੁੜ ਵਾਪਸ ਮੋੜ ਲੈਣਾ ਤਾਂ ਜੋ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਸਾਡੇ ਰਸਤੇ ਦਾ ਪਤਾ ਨਾ ਲੱਗੇ। ਇਹ ਕੰਮ ਬੜੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਕਰ।” ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਸਾਰਥੀ ਨੇ ਠੀਕ ਉਹੀ ਕੀਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਰਥ ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਉਹ ਦੋ ਮਹਾਨ ਪੁੱਤਰ, ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਸੀਤਾ ਜੀ ਸਮੇਤ, ਜੋਤਿਆ ਹੋਇਆ ਰਥ ਚੜ੍ਹ ਗਏ। ਸਾਰਥੀ ਨੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਰਸਤਾ ਪਕੜਾ ਦਿੱਤਾ। ਦਸਰਥ ਨੰਦਨ ਰਾਮ, ਰਥ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਕਰਕੇ, ਚੰਗੇ ਸ਼ੁਭ ਸੰਕੇਤ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਸਤਾਈਵਾਂ ਸਰਗ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਰਾਤ ਬੀਤ ਗਈ, ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਨਾਗਰਿਕ ਸੁੰਨ ਹੋ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਟੁੱਟ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਦੁੱਖ ਦੇ ਹੰਝੂਆਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ, ਵਾਰ ਵਾਰ ਰਾਮ ਜੀ ਵੱਲ ਤੱਕਦੇ, ਉਹ ਦੁਖੀ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਝਲਕ ਵੀ ਨਾ ਪਾ ਸਕੇ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਗਮ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਤੇ ਜਦ ਉਹ ਗਿਆਨਵਾਨ, ਦਇਆਲੂ ਲੋਕ ਰਾਮ ਜੀ ਤੋਂ ਵਿੱਛੜੇ, ਤਦ ਉਹ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਹ ਆਖਣ ਲੱਗੇ: “ਉਸ ਨੀਂਦ ਨੂੰ ਫੱਟਕਾਰ ਹੈ ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਖੋਹ ਲੈਂਦੀ ਹੈ! ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਰਾਮ, ਜਿਸ ਦੀ ਛਾਤੀ ਚੌੜੀ ਤੇ ਬਾਂਹਾਂ ਤਾਕਤਵਰ ਹਨ, ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦੇ। ਰਾਮ, ਜੋ ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਬਚਨ ਦਾ ਪੱਕਾ ਰਹਿੰਦਾ, ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿਵੇਂ ਵਨਵਾਸੀ ਬਣ ਗਿਆ? ਉਹ ਜੋ ਸਾਡੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਰਘੁਕੁਲ ਦਾ ਸਰਵੋਤਮ ਪੁੱਤਰ ਸਾਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਗਿਆ?” “ਆਓ, ਇਥੇ ਹੀ ਆਪਣਾ ਅੰਤ ਕਰੀਏ ਜਾਂ ਵੱਡਾ ਵਿਛੋੜਾ ਚੁਣੀਏ; ਰਾਮ ਤੋਂ ਵੱਛੋੜਾ ਹੋਣ 'ਤੇ ਜੀਣ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ?” “ਇੱਥੇ ਬਹੁਤ ਸੂਕੇ ਲੱਕੜ ਹਨ; ਆਓ, ਅਸੀਂ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਚਿਤਾ ਸਜਾ ਕੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੀਏ, ਜਾਂ...” “ਅਸੀਂ ਉਸ ਬਲਵਾਨ, ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ, ਨਿਰਲੇਪ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਨੂੰ ਕੀ ਮੁੰਹ ਦਿਖਾਵਾਂਗੇ? ਅਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ‘ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਲੈ ਗਏ ਸੀ’?” “ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ, ਜਦ ਸਾਨੂੰ ਰਾਘਵ ਦੇ ਬਿਨਾ ਵੇਖੇਗਾ, ਉਦਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ; ਔਰਤਾਂ, ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਪਰ ਖੁਸ਼ੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ।” “ਉਸ ਮਹਾਨ, ਉੱਚ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਨਿਕਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹੁਣ ਉਸ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਅਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਵੇਖਾਂਗੇ?” ਇੰਝ, ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਉਹ ਲੋਕ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਛੜੀਆਂ ਗਾਵਾਂ। ਫਿਰ, ਜਦ ਉਹ ਰਥ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਵਧੇ, ਤਾਂ ਰਸਤੇ ਦੀ ਭੁਲਭੁੱਲੈਅ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਵੱਡਾ ਨਿਰਾਸਾ ਛਾ ਗਿਆ। ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਵਾਲੇ ਉਹ ਲੋਕ, ਰਥ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਗਏ ਅਤੇ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, “ਇਹ ਕੀ ਹੋਇਆ? ਅਸੀਂ ਕਿਸ ਤਕਦੀਰ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰੇ ਗਏ?” ਫਿਰ, ਜਿੱਥੋਂ ਆਏ ਸਨ, ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਮਨ ਨਾਲ, ਉਹ ਸਭ ਦੁਖੀ ਲੋਕ ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਜਦ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਕਾਰਨ ਬੇਚੈਨ ਹੋਏ, ਉਹ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੰਝੂ ਵਗਾਉਂਦੇ ਗਏ। “ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ, ਰਾਮ ਤੋਂ ਵੱਛੜਾ, ਹੁਣ ਚਮਕਦਾ ਨਹੀਂ; ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਦਰਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਗਰੁੜ ਨੇ ਸੱਪ ਚੱਕ ਲਏ ਹੋਣ।” “ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੋਂ ਖਾਲੀ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਸੁੱਕਾ, ਅਸੀਂ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਸੁੰਨ ਅਤੇ ਉਦਾਸ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਹੈਰਾਨ।” ਉਹ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਮਹਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰੇ, ਜੋ ਕਦੇ ਵਿਭਵ ਅਤੇ ਰੌਣਕ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਪਰ ਹੁਣ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ, ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਂ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣ ਸਕਦੇ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੱਕਦੇ, ਖੁਸ਼ੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਟ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਉਹ ਲੋਕ ਦੁਖੀ ਅਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਤੋੜੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ, ਮੌਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ, ਉਹ ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾ ਕੇ ਮੁੜ ਆਏ। ਉਹ ਅਜਿਹਾ ਲੱਗਦੇ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਨ ਹੀ ਨਿਕਲ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਮਨ ਖੋਹ ਬੈਠੇ ਹੋਣ। ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਗਿਆ, ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਤੇ ਪਤਨੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਅਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਰੋਣ-ਧੋਣ ਹੋਈ, ਚਿਹਰੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ। ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ। ਵਪਾਰੀ ਆਪਣਾ ਮਾਲ ਨਹੀਂ ਵੇਖਾ ਰਹੇ, ਨਾ ਹੀ ਵਸਤੂਆਂ ਆਕਰਸ਼ਕ ਲੱਗਦੀਆਂ, ਘਰ-ਘਰ ਵਿੱਚ ਖਾਣਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਕੋਈ ਆਪਣਾ ਖੋਇਆ ਹੋਇਆ ਧਨ ਵਾਪਸ ਮਿਲਣ 'ਤੇ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਨਾ ਹੀ ਮਾਂ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਜਨਮ 'ਤੇ ਖੁਸ਼ ਹੋਈ। ਹਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਆਪਣੇ ਘਰ ਆਏ ਪਤੀ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਦੇ ਰਹੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਚੋਭਣ ਵਾਲੀ ਅੰਕੁਸ ਵਾਂਗ ਚੁਭਦੇ, ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ। ਉਹ ਆਖਣ ਲੱਗੀਆਂ, “ਸਾਨੂੰ ਘਰਾਂ, ਪਤਨੀਆਂ, ਧਨ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ? ਪੁੱਤਰ ਜਾਂ ਸੁਖਾਂ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ, ਜਦ ਅਸੀਂ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦੇ?” “ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਸੱਚਾ ਮਰਦ ਬਚਿਆ ਹੈ—ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ, ਕਕੁਤਸਥ ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।” “ਧੰਨ ਹਨ ਉਹ ਦਰਿਆ, ਉਹ ਕਮਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਝੀਲਾਂ ਤੇ ਤਲਾਬ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਕਕੁਤਸਥ ਨ੍ਹਾਏਗਾ। ਸੁਹਾਵਣੇ ਜੰਗਲ, ਵੱਡੇ ਦਰਿਆ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਦਲਦਲ, ਤੇ ਚੋਟੀ ਵਾਲੇ ਪਹਾੜ—all ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਸੋਭਾ ਹੁਣ ਕਕੁਤਸਥ ਨੂੰ ਮਿਲੇਗੀ।” “ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਜੰਗਲ ਜਾਂ ਪਹਾੜ ਰਾਮ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੋਵੇਗਾ, ਉਹ ਉਸ ਮਹਿਮਾਨ ਦੀ ਆਉਣ ਉੱਤੇ ਉਸ ਦੀ ਆਦਰ-ਸੱਤਕਾਰ ਕਰੇਗਾ।” “ਹਰ ਰੁੱਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਮਾਲਿਆਂ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਫਲ-ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਭੇਟਾਂ ਨਾਲ, ਉਹ ਪਹਾੜ ਰਾਮ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨਗੇ।” “ਹਰ ਰੁੱਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਫੁੱਲ ਤੇ ਫਲ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦਿਖਾਏ ਜਾਣਗੇ, ਪਹਾੜਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦਇਆ ਕਰਕੇ, ਜਦ ਉਹ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚੇਗਾ। ਪਹਾੜ ਆਪਣੀਆਂ ਸੁਤੰਤਰਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਵਗਾਉਣਗੇ, ਕਈ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੀਆਂ ਝਰਨਿਆਂ ਦੀ ਸੋਭਾ ਵਿਖਾਉਣਗੇ।” “ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਉੱਤੇ ਰੁੱਖ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨਗੇ; ਜਿੱਥੇ ਰਾਮ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਨਾ ਕੋਈ ਡਰ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਕਦੇ ਹਾਰ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਅਯੋਧਿਆ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਨਾਗਰਿਕ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਲੋਟ ਗਏ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਕੋਈ ਨਾਮੋ-ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਾ ਰਿਹਾ।