ਰਾਮਚੰਦ੍ਰ ਜੀ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਤੇ ਬਲਵਾਨ ਸਨ, ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ ਇਕ ਵੱਡੇ ਤੇ ਸੁੱਖ-ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਉਹ ਰਸਤਾ ਕਾਂਟਿਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਸੀ, ਪਰ ਡਰਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਡਰਾਉਣਾ ਸੀ। ਫਿਰ, ਰਾਮ ਨੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਭਟਕਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸਰਥੀ ਕੋਲ ਆਖਿਆ, “ਹੇ ਸਰਥੀ, ਰਥ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੋੜ ਕੇ ਚਲਾ।” ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ, “ਕੁਝ ਦੌੜਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਥ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪਿੱਛੇ ਵੱਲ ਮੋੜ ਦੇਈਂ ਤਾਂ ਜੋ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਮੇਰਾ ਅਸਲ ਰਸਤਾ ਪਤਾ ਨਾ ਲੱਗੇ। ਇਹ ਕੰਮ ਸੋਚ-ਸਮਝ ਕੇ ਕਰ।” ਰਾਮ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਸਰਥੀ ਨੇ ਠੀਕ ਐਸਾ ਹੀ ਕੀਤਾ ਤੇ ਮੁੜ ਕੇ ਆ ਕੇ ਰਥ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਉਹ ਦੋ ਮਹਾਨ ਪੁੱਤਰ—ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ—ਸੀਤਾ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਜੋਤੇ ਹੋਏ ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਏ। ਸਰਥੀ ਨੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਆਸ਼ਰਮ ਵਾਲੇ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਤੁਰਾਇਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਸ਼ਰਥ ਨੰਦਨ ਰਾਮ, ਸਰਥੀ ਸਮੇਤ, ਰਥ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਕਰਕੇ, ਸ਼ੁਭ ਸ਼ਕੁਨ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਏ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਸਤਾਈਵੀਂ ਸਰਗਾ। ਜਦ ਰਾਤ ਬੀਤ ਗਈ, ਉਦੋਂ ਰਾਮ ਤੋਂ ਵੰਞੇ ਹੋਏ ਨਾਗਰਿਕ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਸੁਨ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਟੁੱਟ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਦੁੱਖ ਦੇ ਹੰਝੂਆਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਤੱਕਦੇ ਰਹੇ, ਪਰ ਰਾਮ ਦੀ ਝਲਕ ਵੀ ਨਾਂ ਮਿਲੀ। ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਗਹਿਰਾ ਦੁੱਖ, ਤੇ ਉਹ ਗਿਆਨਵਾਨ, ਦਇਆਲੂ ਲੋਕ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿਚ ਕਰੁਣ ਬਚਨ ਬੋਲਣ ਲੱਗੇ। ਉਹ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, “ਸ਼ਰਮ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਉਸ ਨੀਂਦ ਉੱਤੇ, ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਵੱਸ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ! ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੇਖ ਸਕਦੇ, ਜਿਸ ਦੀ ਛਾਤੀ ਚੌੜੀ ਤੇ ਬਾਂਹਾਂ ਬਲਵਾਨ ਹਨ। ਉਹ ਰਾਮ, ਜੋ ਸਦਾ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਤੇ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦਾ, ਅਸੀਂ ਉਸ ਵੱਡੇ ਬਾਹਾਂ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸਹਾਰ ਲਵਾਂ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਗਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਜੰਗਲ ਦੀ ਰਾਹ ਪਕੜੀ?” “ਉਹ ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਅਜਿਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਸੁਤ ਨੇ ਅਸੀਂ ਸਭ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ? ਚਲੋ, ਇੱਥੇ ਹੀ ਆਖਰੀ ਸਾਹ ਲੈ ਲਈਏ ਜਾਂ ਵੱਡਾ ਵਿਛੋੜਾ ਕਰ ਲਈਏ; ਰਾਮ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜ ਕੇ ਜੀਣ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਇੱਥੇ ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਲੱਕੜਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਹਨ, ਆਓ ਅੱਗ ਲਾ ਕੇ ਚਿਤਾ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਜਾਈਏ, ਜਾਂ...” “ਅਸੀਂ ਉਸ ਬਲਵਾਨ, ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ, ਨਿਰਵੈਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਕੀ ਆਖੀਏ? ਕਿਵੇਂ ਦੱਸ ਸਕੀਏ ਕਿ ਰਘੁਕੁਲ ਦਾ ਰਾਮ ਸਾਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਚਲਾ ਗਿਆ? ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ ਕਿਵੇਂ ਸੁੰਞਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਜਦ ਸਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਰਘੁਕੁਲ ਦਾ ਰਾਮ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ? ਔਰਤਾਂ, ਬੱਚੇ, ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਣਗੇ। ਅਸੀਂ ਉਸ ਮਹਾਨ, ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਦੇ ਨਾਲ ਨਿਕਲੇ ਸੀ, ਹੁਣ ਬਿਨਾ ਉਸ ਦੇ, ਅਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਮੁੜ ਕੇ ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਵੇਖਾਂਗੇ?” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਲੋਕ ਹੱਥ ਉੱਪਰ ਕਰਕੇ, ਬਹੁਤ ਦੁੱਖ ਨਾਲ, ਗਾਵਾਂ ਵਾਂਗ ਕਰੁਣ ਰੋਲਾ ਪਾਉਂਦੇ ਰਹੇ, ਜਿਵੇਂ ਗਾਵਾਂ ਆਪਣੇ ਬਛੜਿਆਂ ਤੋਂ ਵੰਞੀਆਂ ਹੋਣ। ਫਿਰ, ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਕੁਝ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ, ਉਹ ਗਹਿਰੀ ਮਾਇੂਸੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਸਤਾ ਭੁੱਲ ਗਏ ਸਨ। ਰਥ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੇ ਕਰਦੇ, ਉਹ ਸੋਚ ਵਿਚ ਪੈ ਗਏ, “ਇਹ ਕੀ ਹੋਇਆ? ਭਾਗ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਕੀ ਹਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ?” ਫਿਰ, ਜਿੱਥੋਂ ਆਏ ਸਨ, ਓਥੇ ਹੀ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜੇ, ਦਿਲ ਥੱਕੇ ਹੋਏ, ਤੇ ਦੁੱਖੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਅਯੋਧਿਆ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਚਲੇ ਗਏ। ਜਦ ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ ਨੇੜੇ ਆਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਉਲਝੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਤੇ ਉਹ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਚੋਂ ਹੰਝੂ ਵਗਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਉਹ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, “ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਹੁਣ ਰਾਮ ਤੋਂ ਸੁੰਞਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਇਸ ਦੀ ਰੌਣਕ ਨਹੀਂ ਰਹੀ; ਜਿਵੇਂ ਝੀਲ ਵਿਚੋਂ ਗਰੁੜ ਪੰਛੀ ਸੱਪ ਲੈ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਆਕਾਸ਼ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਸੁੱਕ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।” ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਹਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਗਏ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਰੌਣਕਦਾਰ ਤੇ ਸੋਹਣੇ ਸਨ, ਪਰ ਹੁਣ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ-ਪਰਾਏ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਪਛਾਣ ਨਾ ਸਕੇ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਵੇਖਦੇ ਰਹੇ, ਪਰ ਖੁਸ਼ੀ ਕਿਤੇ ਨਾ ਸੀ। ਜਦ ਉਹ ਲੋਕ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਖੀ ਤੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਮੌਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ, ਰਾਮ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਕੇ ਵਾਪਸ ਆਏ, ਤਾਂ ਉਹ ਐਵੇਂ ਲੱਗਦੇ ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਨ ਹੀ ਨਿਕਲ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਮਨ ਖੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਗਿਆ, ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਤੇ ਹਰ ਕੋਈ ਹੰਝੂ ਵਗਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ, ਚਿਹਰਾ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ। ਕਿਸੇ ਕੋਲ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਆਨੰਦਤ ਹੋਇਆ। ਵਪਾਰੀ ਆਪਣਾ ਸਮਾਨ ਨਹੀਂ ਵੇਖਾਉਂਦੇ, ਨਾ ਹੀ ਵਸਤੂਆਂ ਆਕਰਸ਼ਕ ਲੱਗਦੀਆਂ, ਘਰ-ਘਰ ਵਿੱਚ ਪਕਵਾਨ ਨਹੀਂ ਬਣਦੇ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਗੁੰਮ ਹੋਈ ਦੌਲਤ ਵੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ, ਉਹ ਵੀ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ; ਮਾਂ ਨੂੰ ਜੇ ਪਹਿਲਾ ਪੁੱਤਰ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਵੀ ਆਨੰਦਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਹਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਆਪਣੇ ਘਰ ਆਏ ਪਤੀ ਨੂੰ ਰੋਂਦੀਆਂ ਤੇ ਕੋਸਦੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਅੰਕੁਸ ਵਾਂਗ ਚੁਭਦੇ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ। “ਸਾਨੂੰ ਘਰਾਂ ਦੀ, ਪਤਨੀਆਂ ਦੀ, ਦੌਲਤ ਦੀ, ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ, ਜਾਂ ਸੁਖ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ, ਜਦ ਤੱਕ ਅਸੀਂ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦੇ?” “ਸਿਰਫ ਇਕ ਸੱਚਾ ਮਰਦ ਦੁਨੀਆਂ 'ਚ ਬਚਿਆ ਹੈ—ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ ਕਕੁਤਸਥ ਰਾਮ ਦਾ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸੇਵਕ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਪਿੱਛਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਧੰਨ ਹਨ ਉਹ ਦਰਿਆ, ਉਹ ਕਮਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਝੀਲਾਂ ਤੇ ਤਾਲਾਬ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁੱਚੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕਕੁਤਸਥ ਰਾਮ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰੇਗਾ। ਉਹ ਸੁਹਣੇ ਜੰਗਲ, ਵੱਡੇ ਦਰਿਆ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਦਲਦਲ, ਤੇ ਚੋਟੀ ਵਾਲੇ ਪਹਾੜ—all ਰਾਮ ਨੂੰ ਸੋਭਾ ਦੇਣਗੇ।” “ਕੋਈ ਵੀ ਜੰਗਲ ਜਾਂ ਪਹਾੜ, ਜਿੱਥੇ ਰਾਮ ਪਹੁੰਚੇਗਾ, ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਪਿਆਰੇ ਮਹਿਮਾਨ ਵਾਂਗ ਆਦਰ ਦੇਣਗੇ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਗੁਲਦਸਤਿਆਂ ਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਉਪਹਾਰਾਂ ਨਾਲ—even ਮੌਸਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਵੀ—ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਫੁੱਲ ਤੇ ਫਲ ਰਾਮ ਨੂੰ ਮਿਲਣਗੇ। ਪਹਾੜ ਰਾਮ ਦੀ ਦਇਆ ਵੱਸ, ਮੌਸਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਵੀ, ਵਧੀਆ ਫੁੱਲ ਤੇ ਫਲ ਉਸਨੂੰ ਦਿਖਾਉਣਗੇ। ਪਹਾੜ ਆਪਣਾ ਸੁੱਚਾ ਪਾਣੀ ਵਗਾਉਣਗੇ, ਬੇਹਦ ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੀਆਂ ਝਰਨੀਆਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਿਖਾਉਣਗੇ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਲੋਕ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ, ਦੁੱਖ ਤੇ ਵਿਹਲਾਪ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਥਾਂ ਕੇਵਲ ਖਾਲੀਪਨ ਤੇ ਵਿਛੋੜਾ ਹੀ ਸੀ।