ਜਦ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ, ਜੋ ਧਰਮ ਦਾ ਜੀਤਾ ਜਾਗਦਾ ਰੂਪ ਸੀ, ਉਥੇ ਖੜਾ ਦੇਖਿਆ ਤਾਂ ਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਆਖਿਆ, “ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਹਾਂ, ਹੇ ਗਿਆਨੀ! ਆਓ, ਜਲਦੀ ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹੀਏ।” ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੇ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਨਾਲ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਰਥੀ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, “ਰਥ ਤੁਰੰਤ ਜੋਤ, ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਹੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ, ਇਥੋਂ ਤੁਰੰਤ ਤੇਜ਼ ਰਥ ਚਲਾਓ।” ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੇ ਚੁस्ती ਨਾਲ ਉਹ ਚੰਗੇ ਘੋੜਿਆਂ ਵਾਲਾ ਰਥ ਜੋਤ ਕੇ, ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਹੱਥ ਰਾਮ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਆਖਿਆ, “ਹੇ ਮਹਾਬਲੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਯੋਧਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ! ਤੁਹਾਡਾ ਰਥ ਤਿਆਰ ਖੜਾ ਹੈ। ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ ਜਲਦੀ ਚੜ੍ਹੋ। ਤੁਹਾਡੀ ਯਾਤਰਾ ਮੰਗਲਮਈ ਹੋਵੇ।” ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਰਾਮ, ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ, ਉਸ ਤਿੱਖੇ ਤੇ ਗੁੰਮਣੀਲੇ ਤਮਸਾ ਦਰਿਆ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਗਏ। ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਤੇ ਸੁਖਦਾਇਕ ਰਸਤਾ ਲੱਭ ਲਿਆ, ਜੋ ਕਾਂਟਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸੀ ਪਰ ਡਰਪੋਕਾਂ ਲਈ ਭਿਆਨਕ ਸੀ। ਫਿਰ, ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਭੁਲਾਵਾ ਦੇਣ ਲਈ, ਰਾਮ ਨੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਹੇ ਰਥੀ! ਰਥ ਉੱਤਰੀ ਵੱਲ ਮੋੜ ਕੇ ਚਲੋ।” ਫਿਰ ਆਖਿਆ, “ਜਦ ਕੁਝ ਦੂਰੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਤੈਅ ਕਰ ਲਵੋ, ਫਿਰ ਰਥ ਮੁੜ ਮੁੜ ਕੇ ਵਾਪਸ ਮੋੜ ਲਓ, ਤਾਂ ਜੋ ਲੋਕ ਮੇਰਾ ਰਸਤਾ ਨ ਜਾਣ ਸਕਣ। ਇਹ ਕੰਮ ਸੋਚ-ਸਮਝ ਕੇ ਕਰੀਓ।” ਰਾਮ ਦੇ ਹੁਕਮ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੇ ਠੀਕ ਉਹੀ ਕੀਤਾ। ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ, ਰਥ ਰਾਮ ਕੋਲ ਲੈ ਆਇਆ। ਫਿਰ, ਰਘੁਕੁਲ ਵੰਸ਼ੀ ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ, ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਏ ਤੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਦਸ਼ਰਥ ਨੰਦਨ ਰਾਮ, ਚੰਗੇ ਸ਼ੁਭ ਸ਼ਕੁਨ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਰਥੀ ਸਮੇਤ ਉੱਤਰੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਜੰਗਲ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ। ਹੁਣ ਸ੍ਰੀਮਤਿ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਸਤਤਾਲੀਵਾਂ ਸਰਗ ਸੁਣੋ। ਜਦ ਰਾਤ ਬੀਤ ਗਈ, ਰਾਮ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜੇ ਹੋਏ ਨਾਗਰਿਕ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਸੁੰਨ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਟੁੱਟ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਦੁੱਖ ਦੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ, ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਵੇਖਦੇ ਰਹੇ, ਪਰ ਰਾਮ ਦੀ ਝਲਕ ਵੀ ਨਾ ਮਿਲੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਗਮ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਹ ਗਿਆਨਵਾਨ ਤੇ ਦਇਆਲੂ ਲੋਕ, ਰਾਮ ਤੋਂ ਵੰਞੇ ਹੋਏ, ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਖਣ ਲੱਗ ਪਏ: “ਅਜਿਹੀ ਨੀਂਦ ਤੇ ਲਾਣਤ ਹੈ ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਹਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ! ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦੇ, ਜਿਸ ਦੀ ਛਾਤੀ ਚੌੜੀ ਤੇ ਬਾਂਹਾਂ ਬਲਵਾਨ ਹਨ। ਉਹ ਰਾਮ, ਜੋ ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਵਚਨ ਦਾ ਪੱਕਾ ਸੀ, ਸਾਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਤਪਸਵੀ ਵਾਂਗ ਚਲਾ ਗਿਆ? ਉਹ, ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਸਦਾ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਸੀ—ਉਹ ਰਘੁਕੁਲ ਦਾ ਮਾਣ, ਸਾਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿਵੇਂ ਚਲਾ ਗਿਆ?” ਕਈ ਲੋਕ ਆਖਣ ਲੱਗ ਪਏ, “ਆਓ, ਇਥੇ ਹੀ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰੀਏ ਜਾਂ ਵੱਡਾ ਤਿਆਗ ਕਰੀਏ; ਰਾਮ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜੇ ਜੀਉਣ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ?” ਕਿਸੇ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਇਥੇ ਕਾਫੀ ਸੁੱਕੀ ਲੱਕੜ ਹੈ, ਆਓ, ਚਿਤਾ ਰਚੀਏ ਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੀਏ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ—” “ਅਸੀਂ ਉਸ ਮਹਾਬਲੀ, ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ, ਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਰਾਮ ਨੂੰ ਕੀ ਆਖਾਂਗੇ? ਅਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਸਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ‘ਰਘੁਨਾਥ ਸਾਨੂੰ ਲੈ ਗਏ’?” ਉਹ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, “ਆਯੋਧਿਆ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਸੁੰਨ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ, ਜਦ ਉਹ ਸਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਰਘੁਨਾਥ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖੇਗੀ; ਔਰਤਾਂ, ਬੱਚੇ ਤੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਣਗੇ, ਪਰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗੀ।” “ਜਦ ਅਸੀਂ ਉਸ ਮਹਾਨ ਨਾਇਕ ਦੇ ਨਾਲ ਨਿਕਲੇ ਤੇ ਹੁਣ ਉਸ ਤੋਂ ਵਿਛੜ ਗਏ, ਅਸੀਂ ਮੁੜ ਕਿਵੇਂ ਆਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਵੇਖਾਂਗੇ?” ਇਹ ਕਹਿ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਹ ਲੋਕ ਹੱਥ ਉੱਚੇ ਕਰਕੇ ਵੱਡਾ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਛੜਿਆਂ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜੀਆਂ ਗਾਂਵਾਂ ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਹੋਣ। ਫਿਰ, ਰਥ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਚੱਲਦੇ ਹੋਏ, ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੂਰ ਜਾ ਕੇ ਉਹ ਰਸਤਾ ਭੁੱਲ ਗਏ ਤੇ ਗਹਿਰੀ ਹਤਾਸਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ। ਰਥ ਦੇ ਪੈਰਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ, ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗੇ, “ਇਹ ਕੀ ਹੋਇਆ? ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਕੀ ਕਰੀਏ, ਜਦ ਕਿਸਮਤ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ?” ਫਿਰ, ਜਿੱਥੋਂ ਆਏ ਸਨ, ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਦਿਲਾਂ ਨਾਲ, ਆਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਗਏ। ਆਯੋਧਿਆ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਅਗਨਿ ਲੈ ਕੇ, ਉਹ ਲੋਕ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੰਝੂ ਵਗਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਆਖਦੇ, “ਇਹ ਆਯੋਧਿਆ ਹੁਣ ਰਾਮ ਤੋਂ ਵਿਹੂਣੀ ਨਹੀਂ ਚਮਕਦੀ; ਜਿਵੇਂ ਗਰੁੜ ਨੇ ਝੀਲ ਤੋਂ ਸੱਪ ਚੁੱਕ ਲਏ ਹੋਣ ਤਾਂ ਦਰਿਆ ਸੁੰਨ ਹੋ ਜਾਵੇ।” “ਜਿਵੇਂ ਅੰਮਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਅਕਾਸ਼, ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸਮੁੰਦਰ, ਸਾਡੀ ਆਯੋਧਿਆ ਵੀ ਰਾਮ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜ ਕੇ ਸੁੰਨੀ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਰਹਿਤ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।” ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਮਹਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਤੇ, ਪਰ ਦੁੱਖ-ਦਰਦ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਲੋਕ ਦੁਖੀ, ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ, ਜਿਉਂਦੇ ਜੀ ਹੀ ਮਰੇ ਜਾਪਦੇ ਸਨ। ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਗਏ, ਫਿਰ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ, ਉਹ ਆਯੋਧਿਆ ਵਾਸੀ ਜਿਵੇਂ ਆਤਮਾ ਰਹਿਤ ਹੋ ਗਏ, ਮਨ ਮੰਡਲਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਘਰ ਪਰਤ ਗਿਆ, ਬੱਚਿਆਂ ਤੇ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਹਰ ਕੋਈ ਰੋ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਚਿਹਰੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ। ਨਾ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਸੀ, ਨਾ ਕੋਈ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ; ਵਪਾਰੀ ਆਪਣਾ ਮਾਲ ਨਹੀਂ ਵਿਖਾ ਰਹੇ, ਨਾ ਵਸਤੂਆਂ ਆਕਰਸ਼ਕ ਲੱਗਦੀਆਂ, ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਭੀ ਰਸੋਈ ਨਹੀਂ ਬਣ ਰਹੀ ਸੀ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗੁੰਮ ਹੋਈ ਦੌਲਤ ਵੀ ਮੁੜ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ; ਮਾਂ ਨੂੰ ਜੇ ਪਹਿਲਾ ਪੁੱਤਰ ਮਿਲਦਾ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਆਨੰਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ। ਹਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਆਪਣੇ ਘਰ ਆਏ ਪਤੀ ਨੂੰ ਉਲਾਹਣੇ ਦੇ ਰਹੀਆਂ, ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਅੰਕੁਸ਼ ਵਾਂਗ ਚੁਭਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਸਨ। ਉਹ ਆਖਦੇ, “ਸਾਨੂੰ ਘਰਾਂ ਦੀ, ਪਤਨੀ ਦੀ, ਦੌਲਤ ਦੀ, ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਜਾਂ ਮੌਜਾਂ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ, ਜੇ ਅਸੀਂ ਰਘੁਨਾਥ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦੇ?” “ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਸੱਚਾ ਮਰਦ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਚਿਆ ਹੈ—ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ ਕਕੁਤਸਥ ਰਾਮ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਗਿਆ ਹੈ।” “ਧੰਨ ਹਨ ਉਹ ਦਰਿਆ, ਉਹ ਕਮਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਝੀਲਾਂ ਤੇ ਤਲਾਵ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਕਕੁਤਸਥ ਰਾਮ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਗੇ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਯੋਧਿਆ ਦੇ ਲੋਕ, ਰਾਮ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜ ਕੇ, ਗਹਿਰੀ ਉਦਾਸੀ, ਵਿਹਲਾਪ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਰਹਿਤ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਏ।