ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਦੀ ਵਨਵਾਸ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਘੜੀ ਆ ਗਈ ਸੀ। ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜਦ ਤੱਕ ਆਯੋਧਿਆ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕ ਰੁੱਖਾਂ ਹੇਠਾਂ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਅਸੀਂ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਕੇ ਰਥ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਰਾਮ ਨੇ ਚਾਹਿਆ ਕਿ ਇਖਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਆਯੋਧਿਆ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕ ਹੋਰ ਦੁੱਖ ਨਾ ਭੋਗਣ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਰਾਹਤ ਮਿਲੇ, ਪਰ ਸਾਡੇ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਪੀੜ ਨਾ ਆਵੇ। ਇਸ ਉੱਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ, ਜੋ ਧਰਮ ਦਾ ਜੀਵੰਤ ਰੂਪ ਲੱਗਦਾ ਸੀ, ਆਦਰ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਹਾਂ, ਚਲੋ, ਰਥ ਤੇ ਚੜ੍ਹੀਏ।" ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਥਵਾਨ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, "ਰਥ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਜੋੜੋ, ਮੈਂ ਵਨਵਾਸ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਜਲਦੀ ਚਲੋ, ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ!" ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੇ ਚੰਗੀਆਂ ਘੋੜੀਆਂ ਨਾਲ ਰਥ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸੁਚਿਤ ਕੀਤਾ, "ਮਹਾਨ ਸ਼ੂਰਵੀਰ, ਤੁਹਾਡਾ ਰਥ ਤਿਆਰ ਹੈ। ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ ਚੜ੍ਹੋ, ਤੁਹਾਡੀ ਯਾਤਰਾ ਸੁਖਦਾਈ ਹੋਵੇ।" ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਦਾਸੀ-ਦਾਸ ਰਥ ਤੇ ਚੜ੍ਹਕੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਤਮਸਾ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰ ਗਏ। ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ, ਸੁਖਦਾਈ, ਕਾਂਟਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸੜਕ ਪਕੜੀ, ਜੋ ਡਰਪੋਕਾਂ ਲਈ ਡਰਾਉਣੀ ਸੀ। ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਭਟਕਾਉਣ ਲਈ, ਰਾਮ ਨੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, "ਰਥ ਨੂੰ ਉੱਤਰੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਪਾਓ, ਤੇ ਚਲੋ।" ਕੁਝ ਦੂਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲਣ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਹੁਣ ਰਥ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪਿੱਛੇ ਵੱਲ ਪਾਓ, ਤਾਂ ਕਿ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਸਾਡਾ ਰਸਤਾ ਪਤਾ ਨਾ ਲੱਗੇ। ਇਹ ਕੰਮ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਕਰੋ।" ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੇ ਰਾਮ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਮੁੜ ਆ ਕੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸੁਚਿਤ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਸੀਤਾ ਨੇ ਰਥ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਦੇ ਆਗੇ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ, ਰਥ Hermitage ਦੇ ਰਸਤੇ ਵੱਲ ਵਧਾਇਆ। ਦਸ਼ਰਥੀ ਰਾਮ, ਚੰਗੇ ਸ਼ਕੁਨ ਦੇਖ ਕੇ, ਰਥ ਨੂੰ ਉੱਤਰੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਕਰਕੇ ਵਨਵਾਸ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਏ। ਹੁਣ, ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਸਤਵੀਂ ਸਰਗ ਦੀ ਕਥਾ ਆਈ। ਜਦ ਰਾਤ ਬੀਤ ਗਈ, ਆਯੋਧਿਆ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕ, ਰਾਮ ਤੋਂ ਵਿਛੜ ਕੇ, ਹੇਠਾਂ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ, ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਹੋ ਗਏ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਟੁੱਟ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਉਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਰੋ ਕੇ, ਰਾਮ ਦੀ ਝਲਕ ਲੱਭਦੇ ਰਹੇ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰਾਮ ਦੀ ਝਲਕ ਵੀ ਨਾ ਮਿਲੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਮਰਝਾ ਗਏ, ਤੇ ਉਹ ਵਿਦਵਾਨ ਤੇ ਦਯਾਲੂ ਲੋਕ, ਰਾਮ ਤੋਂ ਵਿਹੁਣ ਹੋ ਕੇ, ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ, "ਉਹ ਨੀਂਦ ਕਿੰਨੀ ਮਾੜੀ ਹੈ ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਖਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ! ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦੇ, ਉਹ ਚੌੜੀ ਛਾਤੀ ਤੇ ਵੱਡੀ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ। ਰਾਮ, ਜੋ ਵੱਡੀ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ ਤੇ ਸਦਾ ਸੱਚਾ ਹੈ, ਕਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਵਨਵਾਸੀ ਬਣ ਗਿਆ?" "ਉਹ, ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਸਦਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਦਾ ਸੀ, ਰਘੁ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਸਿਰਮੌਰ, ਕਿਵੇਂ ਸਾਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਵਨ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ?" "ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਹੀ ਆਪਣਾ ਅੰਤ ਕਰੀਏ ਜਾਂ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਵਾਸ ਕਰੀਏ, ਰਾਮ ਤੋਂ ਵਿਹੁਣ ਜੀਉਣ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ?" "ਸੂਕਾ ਲੱਕੜ ਬਹੁਤ ਹੈ, ਆਉ funeral pyre ਸਾੜੀਏ ਤੇ ਅੰਦਰ ਚਲੀਏ, ਜਾਂ—" "ਅਸੀਂ ਉਸ ਸ਼ੂਰਵੀਰ, ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ, ਨਿਰਵੈਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਕੀ ਕਹੀਏ? ਅਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਕਹੀਏ, 'ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਚਲਾ ਗਿਆ'?" "ਆਯੋਧਿਆ, ਸਾਡੀ ਸ਼ਹਿਰ, ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਦੇ ਵਿਹੁਣ, ਉਦਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ, ਔਰਤਾਂ, ਬੱਚਿਆਂ ਤੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਪਰ ਖੁਸ਼ੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ।" "ਉਸ ਮਹਾਨ, ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਨਾਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਕੇ, ਹੁਣ ਵਿਹੁਣ, ਅਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਮੁੜ ਆਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਵੇਖੀਏ?" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਉੱਪਰ ਕਰਕੇ, ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਗਾਂਵਾਂ ਵਾਂਗ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਿਆਂ ਤੋਂ ਵਿਹੁਣ ਗਾਂਵਾਂ। ਰਥ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਰਸਤਾ ਤੈਅ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਲੋਕ ਰਸਤੇ ਭਟਕਣ ਕਰਕੇ, ਵੱਡੇ ਵਿਹਾਰ ਵਿਚ ਆ ਗਏ। ਰਥ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਿਆਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ, ਉਹ ਸੋਚਦੇ, "ਇਹ ਕੀ ਹੋ ਗਿਆ? ਅਸੀਂ ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਮਾਰੇ, ਹੁਣ ਕੀ ਕਰੀਏ?" ਫਿਰ, ਜਿੱਥੋਂ ਆਏ ਸਨ, ਉਸੇ ਰਸਤੇ ਤੇ, ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਮਨ ਨਾਲ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਆਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ, ਜੋ ਦੁਖੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹਿਰ ਸੀ। ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਹਾਰ ਨਾਲ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਗਏ, ਤੇ ਉਹ ਦੁੱਖੀ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਹੰਝੂਆਂ ਵਗਾ ਲੱਗੇ। "ਇਹ ਆਯੋਧਿਆ, ਰਾਮ ਤੋਂ ਵਿਹੁਣ, ਹੁਣ ਚਮਕਦੀ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਗਰੁੜ ਨੇ ਪੋਖਰ ਤੋਂ ਸੱਪਾਂ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਲਿਆ ਹੋਵੇ।" "ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੋਂ ਵਿਹੁਣ, ਜਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਵਿਹੁਣ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ, ਮਨ ਮਗਨ ਹੋ ਕੇ, ਵੇਖਿਆ।" ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਹਲਾਂ, ਜੋ ਪੈਸਾ ਤੇ ਸ਼ਾਨ-ਸ਼ੌਕਤ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸਨ, ਵਿਚ ਗਏ, ਪਰ ਦੁਖ ਤੇ ਵਿਹਾਰ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਨਾ ਸਕੇ, ਖੁਸ਼ੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਆਚੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਨਾਗਰਿਕ, ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ ਤੇ ਦੁਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬੇ, ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਭਰ ਕੇ, ਮਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਜੀ ਰਹੇ ਸਨ। ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲ ਕੇ, ਮੁੜ ਆ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਜਿਵੇਂ ਛੱਡ ਗਈ ਸੀ, ਮਨ ਖੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਗਿਆ, ਬੱਚਿਆਂ ਤੇ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਤੇ ਹਰ ਕੋਈ ਰੋ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਚਿਹਰਾ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ। ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾ ਸੀ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਨਾ ਸੀ; ਵਪਾਰੀ ਆਪਣਾ ਮਾਲ ਨਾ ਵਿਖਾ ਰਹੇ, ਵਸਤੂਆਂ ਆਕਰਸ਼ਕ ਨਾ ਲੱਗਦੀਆਂ, ਘਰੇਲੂ ਲੋਕ ਭੋਜਨ ਵੀ ਨਾ ਪਕਾ ਰਹੇ। ਹਰ ਕੋਈ, ਭਾਵੇਂ ਖੋਇਆ ਹੋਇਆ ਧਨ ਮੁੜ ਮਿਲ ਗਿਆ, ਪਰ ਕੋਈ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਮਨਾਈ; ਮਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾ ਪੁੱਤਰ ਮਿਲਿਆ, ਪਰ ਉਹ ਵੀ ਖੁਸ਼ ਨਾ ਹੋਈ। ਹਰ ਘਰ ਵਿੱਚ, ਔਰਤਾਂ ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਕਸ ਕੇ ਉਲਾਹਣ ਦੇ ਰਹੀਆਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਚੁਭਣ ਵਾਲੇ ਅੰਕ ਵਾਂਗ ਸਨ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਯੋਧਿਆ ਦੇ ਲੋਕ, ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਹੁਣ, ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ ਤੇ ਵਿਹਾਰ ਵਿਚ ਡੁੱਬੇ, ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚ, ਖੁਸ਼ੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ, ਦੁਖੀ ਜੀਵਨ ਜੀ ਰਹੇ ਸਨ।