ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰੀ ਲੋਕ ਆਪਣਾ ਵਚਨ ਨਿਭਾਉਣ ਵਿੱਚ ਪੱਕੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਦਾ ਨਾਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ, ਇਹ ਲੋਕ ਆਪਣਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਛੱਡਣ ਦੀ ਥਾਂ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਨ। ਏਸੇ ਲਈ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਲੋਕ ਅਜੇ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਅਸੀਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਰਥ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣਾ ਰਸਤਾ ਤੈਅ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਪਰ ਇੱਖਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਇਸ ਨਗਰੀ ਦੇ ਨਿਵਾਸੀ ਹੁਣ ਵਣਾਂ ਹੇਠਾਂ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਹੋਰ ਨਾ ਸੁੱਤੇ ਰਹਿਣ। ਇਹ ਲੋਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਪਾਇਆ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰਾਮ ਤੇ ਲੱਖਣ ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਵਲੋਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਮਿਲਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ। ਫਿਰ ਲੱਖਣ, ਜੋ ਧਰਮ ਦਾ ਰੂਪ ਲੱਗਦਾ ਸੀ, ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਸਹਿਮਤ ਹਾਂ, ਹੇ ਗਿਆਨੀ! ਆਓ ਜਲਦੀ ਰਥ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹੀਏ।" ਇਸ 'ਤੇ ਰਾਮ ਨੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਰਥੀਏ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਰਥ ਤਿਆਰ ਕਰ, ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ, ਇੱਥੋਂ ਜਲਦੀ ਰਥ ਹੰਕਾ।" ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਫੁਰਤੀ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਰਥ ਜੋੜਿਆ ਅਤੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸੁਚਿਤ ਕੀਤਾ, "ਹੇ ਬਲਵਾਨ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਯੋਧਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਤੁਹਾਡਾ ਰਥ ਤਿਆਰ ਹੈ। ਜਲਦੀ ਚੜ੍ਹੋ, ਸੀਤਾ ਤੇ ਲੱਖਣ ਸਮੇਤ। ਤੁਹਾਡੀ ਯਾਤਰਾ ਮੰਗਲਮਈ ਹੋਵੇ।" ਰਘੁਨੰਦਨ ਰਾਮ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਰਥ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਏ, ਤੇ ਸੀਤਾ ਤੇ ਲੱਖਣ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਗਦੀਆਂ ਤੇ ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਤਮਸਾ ਨਦੀ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਗਏ। ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਮਹਾਨ ਤੇ ਬਲਵਾਨ ਰਾਮ ਇਕ ਸੁਚੱਜੇ, ਨਿਰਭੈ ਤੇ ਕਾਂਟਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਆ ਗਏ, ਜੋ ਡਰਪੋਕਾਂ ਲਈ ਡਰਾਉਣਾ ਸੀ। ਫਿਰ, ਨਗਰ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਭਟਕਾਉਣ ਲਈ, ਰਾਮ ਨੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਰਥ ਨੂੰ ਉੱਤਰੀ ਪਾਸੇ ਮੋੜ, ਰਥੀਏ, ਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧ।" "ਕੁਝ ਦੌੜ ਕੇ, ਰਥ ਨੂੰ ਮੁੜ ਵਾਪਸ ਮੋੜੀਓ, ਤਾਂ ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੇਰਾ ਰਸਤਾ ਪਤਾ ਨਾ ਲੱਗੇ। ਇਹ ਕੰਮ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਕਰ।" ਰਾਮ ਦੇ ਹੁਕਮ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਥੀਏ ਨੇ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਮੁੜ ਕੇ ਰਥ ਰਾਮ ਕੋਲ ਲੈ ਆਇਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਰਘੁਕੁਲ ਵੰਸ਼ੀ, ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ, ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਰਥ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹੇ, ਅਤੇ ਰਥੀਏ ਨੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹੰਕਾਇਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਦਸ਼ਰਥ ਪੁੱਤਰ, ਰਥੀਏ ਸਮੇਤ, ਉੱਤਰੀ ਪਾਸੇ ਰਥ ਕਰਕੇ, ਚੰਗੇ ਸ਼ਗੁਨ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਮਹਾਨ ਵਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਸਤਾਈਵਾਂ ਸਰਗ। ਜਦ ਰਾਤ ਲੰਘ ਗਈ, ਉਹ ਨਗਰ ਵਾਸੀ, ਜੋ ਰਾਮ ਤੋਂ ਵੰਞਦੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਥਿਰ ਹੋ ਗਏ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਟੁੱਟ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਦੁੱਖ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ, ਵਾਰ ਵਾਰ ਤੱਕਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਦੁਖੀ ਲੋਕ ਰਾਮ ਦੀ ਝਲਕ ਵੀ ਨਾ ਪਾ ਸਕੇ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਸੂਜੇ ਹੋਏ, ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਤੇ ਦਇਆਲੁ ਰਾਮ ਤੋਂ ਵੰਞਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਸਿਆਣੇ ਲੋਕ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। "ਅਫ਼ਸੋਸ ਉਸ ਨੀਂਦ 'ਤੇ, ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਖਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ! ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਰਾਮ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੇਖ ਸਕਦੇ, ਜਿਸ ਦਾ ਸੀਨਾ ਚੌੜਾ ਤੇ ਬਾਂਹਾਂ ਬਲਵਾਨ ਹਨ। ਕਿਵੇਂ ਉਹ ਮਹਾਬਲੀ, ਸਦਾ ਆਪਣਾ ਵਚਨ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲਾ ਰਾਮ, ਆਪਣੇ ਭਗਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਤਪਸਵੀ ਬਣ ਗਿਆ? ਜੋ ਸਾਡੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਰਘੁਕੁਲ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਸਾਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਗਿਆ?" "ਆਓ ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਹੀ ਆਪਣਾ ਅੰਤ ਕਰੀਏ, ਜਾਂ ਵੱਡਾ ਤਿਆਗ ਕਰੀਏ; ਰਾਮ ਤੋਂ ਵੰਞ ਕੇ ਜੀਊਣ ਦਾ ਕੀ ਫਾਇਦਾ? ਇੱਥੇ ਵੱਡੀਆਂ, ਸੁੱਕੀਆਂ ਲੱਕੜਾਂ ਬਹੁਤ ਹਨ; ਆਓ ਅਸੀਂ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਚਿਤਾ ਰਚੀਏ ਜਾਂ ਫਿਰ—" "ਅਸੀਂ ਉਸ ਮਹਾਬਲੀ, ਨਿਰਮੋਹ ਤੇ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਕੀ ਆਖੀਏ? ਕਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਇਹ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ 'ਰਘੁਨੰਦਨ ਸਾਡੇ ਕਰਕੇ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ'?" "ਜਦੋਂ ਉਹ ਸ਼ੂਰਵੀਰ, ਉੱਚ ਆਤਮਾ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਸ ਤੋਂ ਵੰਞ ਕੇ, ਅਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਮੁੜ ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਵੇਖਾਂਗੇ? ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ ਜਦੋਂ ਸਾਨੂੰ ਰਘੁਨੰਦਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵੇਖੇਗਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਸੁੰਞਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਔਰਤਾਂ, ਬੱਚਿਆਂ ਤੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਖੁਸ਼ੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਲੋਕ ਹੱਥ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਦੁਖ ਵਿੱਚ, ਗਾਂਵਾਂ ਵਾਂਗ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਜਿਵੇਂ ਗਾਂ ਆਪਣੇ ਬਛੜਿਆਂ ਤੋਂ ਵੰਞ ਕੇ ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਹੋਣ। ਫਿਰ, ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਕੁਝ ਅੱਗੇ ਚਲੇ, ਤਾਂ ਰਸਤਾ ਗੁਆ ਲੈਣ ਕਰਕੇ ਵੱਡੇ ਵਿਹਲਾਪ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ। ਰਥ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਨੂੰ ਤੱਕਦੇ, ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗੇ, "ਇਹ ਕੀ ਹੋਇਆ? ਅਸੀਂ ਹੁਣ ਕੀ ਕਰੀਏ, ਕਿਸਮਤ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ?" ਆਖਿਰ, ਜਿਸ ਰਸਤੇ ਆਏ ਸਨ, ਉਸੇ ਰਸਤੇ, ਦੁਖੀ ਦਿਲਾਂ ਨਾਲ, ਉਹ ਸਭ ਮੁੜ ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ, ਜੋ ਹੁਣ ਦੁਖੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਸੀ। ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਉਲਝੇ ਮਨਾਂ ਨਾਲ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਦੁਖ ਦੇ ਹੰਝੂ ਵਗ ਪਏ। "ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ, ਰਾਮ ਤੋਂ ਵੰਞ ਕੇ, ਹੁਣ ਚਮਕਦਾ ਨਹੀਂ; ਜਿਵੇਂ ਗਰੁੜ ਨੇ ਜਿਹੜੀ ਝੀਲ ਤੋਂ ਸੱਪ ਖਿੱਚ ਲਏ ਹੋਣ, ਉਹ ਦਰਿਆ ਸੁੰਞਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੋਂ, ਜਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਵਿਹਲ, ਸੁੰਞਾ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਵੇਖਿਆ।" ਉਹ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਮਹਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਕਿ ਧਨ-ਧਾਨ ਤੇ ਸ਼ਾਨ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਦੁਖੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਵਿਹਲ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰੀਆਂ ਜਾਂ ਹੋਰਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾ ਪਛਾਣ ਸਕੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੁਕ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਵਿਹਲ ਹੋਏ, ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ, ਮੌਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੇ ਦੁਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬੇ, ਉਹ ਲੋਕ—ਜੋ ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਗਏ ਤੇ ਮੁੜ ਆ ਗਏ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੱਗ ਰਹੇ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਹੀ ਛੱਡ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਮਨ ਉਲਝੇ ਹੋਏ। ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਘਰ ਪਰਿਵਾਰ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਸਮੇਤ ਵਾਪਸ ਗਿਆ, ਪਰ ਸਭ ਰੋ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ। ਕੋਈ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਆਇਆ; ਵਪਾਰੀ ਆਪਣਾ ਮਾਲ ਨਹੀਂ ਵਿਖਾ ਰਹੇ, ਨਾ ਹੀ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮਨ ਖਿੱਚਦਾ ਸੀ, ਤੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਗੁੰਮ ਹੋਇਆ ਧਨ ਵੀ ਮਿਲ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ; ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਮਾਂ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਹੋਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਅਯੋਧਿਆ ਦੁਖ, ਸ਼ੋਕ ਤੇ ਸੁੰਞੇਪਨ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਈ।