ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਪੁੱਤਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਰਾਮਚੰਦ੍ਰ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, ‘‘ਵੇਖੋ, ਇਹ ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕ ਆਪਣੇ ਘਰ-ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਕੇ ਸਾਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣਾ ਸਭ ਕੁਝ ਮੰਨ ਕੇ ਇੱਥੇ ਰੁੱਖਾਂ ਹੇਠਾਂ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਵਚਨ ਤੇ ਐਸੇ ਅਡਿੱਗ ਹਨ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਛੱਡਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੇਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹਨ।’’ ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਜਦ ਤਕ ਇਹ ਨਾਗਰਿਕ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਅਸੀਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਰਥ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਕੇ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ‘‘ਇਹ ਨਿਭਾਉ ਵਾਲੇ ਨਾਗਰਿਕ ਹੁਣ ਹੋਰ ਰੁੱਖਾਂ ਹੇਠਾਂ ਨੀਂਦ ਨਾ ਕਰਦੇ ਰਹਿਣ। ਇਹ ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਭੁੱਲ ਕਰਕੇ ਦੁੱਖੀ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਦੁੱਖ ਅਸੀਂ ਨਾ ਦੇਈਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਤਾਂ ਮਿਲੇ, ਪਰ ਸਾਡੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਹੋਰ ਪੀੜ ਨਾ ਵਧੇ।’’ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, ‘‘ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਹਾਂ, ਪ੍ਰਬੁਧ ਜੀ। ਆਓ, ਜਲਦੀ ਰਥ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹੀਏ।’’ ਫਿਰ ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਰਥਵਾਨ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ‘‘ਚਲਦੀ ਰਥ ਜੋੜ, ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਸੁਮੰਤ੍ਰ, ਤੂੰ ਰਥ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਲੈ ਚਲ।’’ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਚੰਗੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਰਥ ਜੋੜਿਆ ਅਤੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, ‘‘ਰਾਜਨ, ਤੁਹਾਡਾ ਰਥ ਤਿਆਰ ਹੈ, ਤੁਸੀਂ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਜੀ ਜਲਦੀ ਚੜ੍ਹੋ। ਤੁਹਾਡੀ ਯਾਤਰਾ ਮੰਗਲਮਈ ਹੋਵੇ।’’ ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਆਪਣੇ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ ਸਮੇਤ ਰਥ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਏ। ਰਥ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ ਤੇ ਉਹ ਤਮਸਾ ਨਦੀ, ਜੋ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਹਿ ਰਹੀ ਸੀ, ਪਾਰ ਕਰ ਗਏ। ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਉਹ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸੜਕ ਤੇ ਆ ਗਏ, ਜੋ ਡਰਪੋਕਾਂ ਲਈ ਡਰਾਉਣੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸੁਖਦਾਇਕ ਸੀ। ਉਥੇ, ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਭਟਕਾਉਣ ਲਈ, ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, ‘‘ਰਥ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੋੜ ਕੇ ਚਲਾ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਾਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਮੁੜ ਪਿੱਛੇ ਵੱਲ ਮੋੜ ਦੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਸਾਡਾ ਪਤਾ ਨਾ ਲੱਗੇ। ਇਹ ਕੰਮ ਬੜੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਕਰ।’’ ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਰਥ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੋੜਿਆ, ਫਿਰ ਕੁਝ ਵਾਰ ਮੁੜ ਕੇ ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ ਕਿ ਹੁਣ ਰਥ ਤਿਆਰ ਹੈ। ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਰਥ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਏ ਅਤੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਆਸ਼ਰਮ ਵਾਲੀ ਪੰਥੀ ਵੱਲ ਦੌੜਾਇਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਸ਼ਰਥ ਨੰਦਨ ਰਾਮ, ਚੰਗੇ ਸ਼ੁਭ ਸੰਕੇਤ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਚਾਰੋਂ ਨੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਯਾਤਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਜਦ ਰਾਤ ਲੰਘ ਗਈ, ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕ ਜਗੇ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਸੁੱਕ ਗਏ। ਉਹ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਵਾਰ ਵਾਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਤੱਕਦੇ ਰਹਿ ਗਏ, ਪਰ ਰਾਮ ਦੀ ਝਲਕ ਵੀ ਨਾ ਮਿਲੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਗਮਗੀਂ ਹੋ ਗਏ, ਤੇ ਉਹ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਦੁਖ ਭਰੇ ਬੋਲ ਆਖਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਕਿਹਾ, ‘‘ਅਜੇਹੀ ਨੀਂਦ ਨੂੰ ਧਿਕਕਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਅਕਲ ਚੱਕ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਆਪਣੇ ਚੌੜੇ ਛਾਤੀ ਵਾਲੇ, ਬਲਵਾਨ ਰਾਮ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦੇ। ਰਾਮ, ਜੋ ਸਦਾ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਤੇ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਕਿਵੇਂ ਚਲਾ ਗਿਆ?’’ ਕੋਈ ਹੋਰ ਆਖਦਾ, ‘‘ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਰਘੁ ਕੁਲ ਦਾ ਸਰਵੋਤਮ ਸਾਨੂੰ ਛੱਡ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਜੀਊਣ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਆਓ, ਇਥੇ ਹੀ ਆਖਰੀ ਸਾਹ ਲੈ ਲਈਏ ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੇ ਦਈਏ।’’ ਕੁਝ ਹੋਰ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ, ‘‘ਇੱਥੇ ਸੁੱਕੀ ਲੱਕੜ ਬਹੁਤ ਹੈ, ਆਓ, ਅੱਗ ਲਵਾ ਕੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਜਾਈਏ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਅਸੀਂ ਰਾਮ ਦੇ ਬਿਨਾ ਘਰ ਕਿਵੇਂ ਜਾਵਾਂਗੇ? ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕੀ ਜਵਾਬ ਦੇਵਾਂਗੇ ਕਿ ਅਸੀਂ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਲੈ ਗਏ ਸੀ?’’ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ, ‘‘ਹੁਣ ਅਯੋਧਿਆ ਸ਼ਹਿਰ ਵੀ ਸੁੰਨੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ, ਜਿੱਥੇ ਕੇਵਲ ਔਰਤਾਂ, ਬੱਚੇ ਤੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਣਗੇ। ਜਦ ਅਸੀਂ ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਆਏ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਸ ਦੇ ਬਿਨਾ ਮੁੜ ਕੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਿਵੇਂ ਜਾਵਾਂਗੇ?’’ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ, ਗਊਆਂ ਵਾਂਗ ਮਾਂ-ਵਾਂਗ ਰੋ ਰਹੇ ਸਨ। ਫਿਰ, ਰਥ ਦੇ ਪੈਰਿਆਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੇ-ਕਰਦੇ, ਉਹ ਰਸਤਾ ਭੁੱਲ ਗਏ ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਮਾਇਆ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ। ਉਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਆਖਣ ਲੱਗ ਪਏ, ‘‘ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਕੀ ਕਰੀਏ? ਕਿਸਮਤ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।’’ ਆਖਰਕਾਰ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੁਖੀ ਦਿਲਾਂ ਨਾਲ, ਜਿਸ ਰਸਤੇ ਆਏ ਸਨ, ਉਸੇ ਰਾਹੀਂ ਮੁੜ ਕੇ ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ। ਜਦ ਉਹ ਅਯੋਧਿਆ ਪਹੁੰਚੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਕਰਕੇ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਰਾਮ ਦੇ ਬਿਨਾ ਰੌਣਕਹੀਣ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ, ਜਿਵੇਂ ਜਲ-ਹੀਣ ਸਮੁੰਦਰ ਜਾਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ-ਹੀਣ ਆਕਾਸ਼। ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਤ ਕੇ, ਉਹ ਸੋਨੇ ਮਹਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਜਾਂ ਪਰਾਇਆ ਨਾ ਲੱਗਿਆ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਦੁੱਖ ਤੇ ਗਮ ਛਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕ ਗਹਿਰੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ, ਮਨ ਚੰਚਲ ਹੋ ਗਏ, ਤੇ ਜੀਊਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵੀ ਮੁੱਕ ਗਈ। ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾ ਕੇ, ਮੁੜ ਕੇ ਆਉਣ 'ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਐਵੇਂ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਜਾਨ ਹੀ ਨਿਕਲ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਘਰ ਪਰਤ ਗਿਆ, ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਹਰ ਕੋਈ ਰੋ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਚਿਹਰੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਕੋਈ ਖੁਸ਼ੀ ਸੀ, ਨਾ ਕੋਈ ਹੱਸਦਾ ਸੀ। ਵਪਾਰੀ ਆਪਣਾ ਵਪਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਨਾ ਮਾਲ ਵੇਚਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਮਾਨ ਸੋਹਣਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ, ਨਾ ਹੀ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਕਵਾਨ ਬਣਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਅਯੋਧਿਆ ਦੁਖੀ, ਸੁੰਨੀ ਅਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਗਈ।