ਤਮਸਾ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਚਾਦਰਾਂ ਵਿਛਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਰਾਮ ਜੀ ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਆ ਕੇ ਸੋ ਗਏ। ਰਾਮ ਜੀ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਨਾਲ ਆਰਾਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਸਦਾ ਚੌਕਸ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਜਾਗਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਬਹੁਤਰੇ ਗੁਣ ਰਥਵਾਨ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਪੂਰੀ ਰਾਤ ਜਾਗ ਕੇ, ਦਰਿਆ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਰਥਵਾਨ ਨੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਗੁਜ਼ਾਰ ਦਿੱਤੀ। ਦੂਰਲੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵੱਸਦੇ ਸਨ, ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਉਹ ਰਾਤ ਬਿਤਾਈ। ਸਵੇਰੇ ਉਠ ਕੇ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ, ਜੋ ਮੰਗਲਕਾਰੀ ਲਛਣਾਂ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਵੇਖੋ ਇਹ ਨਾਗਰਿਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਘਰ-ਵਿਹੜੇ ਛੱਡ ਕੇ ਸਾਡੇ ਲਈ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਹੇਠਾਂ ਆ ਕੇ ਢਿੱਲ ਨਹੀਂ ਛੱਡੀ। ਇਹ ਲੋਕ ਆਪਣਾ ਵਚਨ ਨਿਭਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਸਾਡਾ ਪਿੱਛਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੇਣੀ ਵੀ ਔਖਾ ਨਹੀਂ।" "ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਸਾਰੇ ਨਾਗਰਿਕ ਸੌਂਦੇ ਪਏ ਹਨ, ਅਸੀਂ ਛੇਤੀ ਰਥ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਰਸਤਾ ਤੈਅ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਇੱਛਾਵਾਂ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਇੱਛਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਇਹ ਨਾਗਰਿਕ ਹੁਣ ਹੋਰ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਹੇਠਾਂ ਪਏ ਨਾ ਰਹਿਣ। ਇਹ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਦੁਖੀ ਹੋਏ ਹਨ, ਪਰ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਦੁੱਖੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।" ਇਸ ਉੱਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਸਮਾਨ ਖੜੇ ਸਨ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਸਹਿਮਤ ਹਾਂ, ਹੇ ਗਿਆਨੀ! ਆਓ, ਛੇਤੀ ਰਥ ਚੜ੍ਹੀਏ।" ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ, "ਰਥ ਤਿਆਰ ਕਰ, ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਛੇਤੀ ਰਥ ਲੈ ਚਲ, ਹੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ!" ਰਥਵਾਨ ਨੇ ਛੇਤੀ-ਛੇਤੀ ਉੱਤਮ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਰਥ ਜੋੜਿਆ ਅਤੇ ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਮਹਾਬਲੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਤੁਹਾਡਾ ਰਥ ਤਿਆਰ ਹੈ। ਛੇਤੀ ਚੜ੍ਹੋ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ। ਤੁਹਾਡੀ ਰਾਖੀ ਹੋਵੇ।" ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਰਾਮ, ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਏ। ਉਹ ਤਮਸਾ ਦਰਿਆ, ਜੋ ਤੇਜ਼ ਵਗਦੀ ਅਤੇ ਘੁੰਮਦੀ ਸੀ, ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਗਏ। ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਸੁੱਖਦ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਜੋ ਕਾਂਟਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸੀ, ਪਰ ਡਰਪੋਕਾਂ ਲਈ ਡਰਾਉਣਾ ਸੀ। ਫਿਰ, ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਭਟਕਾਉਣ ਲਈ, ਰਾਮ ਨੇ ਰਥਵਾਨ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਰਥ ਨੂੰ ਉੱਤਰੀ ਪਾਸੇ ਮੋੜ ਕੇ ਚਲਾ, ਹੇ ਰਥਵਾਨ।" "ਕੁਝ ਦੌੜ ਕੇ, ਫਿਰ ਰਥ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪਿੱਛੇ ਵੱਲ ਮੋੜ, ਤਾਂ ਜੋ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਸਾਡਾ ਰਸਤਾ ਪਤਾ ਨਾ ਲੱਗੇ। ਇਹ ਕੰਮ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਕਰ।" ਰਥਵਾਨ ਨੇ ਰਾਮ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮੁੜ ਆ ਕੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ। ਫਿਰ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰ, ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ, ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਏ, ਅਤੇ ਰਥਵਾਨ ਨੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਆਸ਼ਰਮ ਵਾਲੇ ਰਸਤੇ ਵਲ ਦੌੜਾਇਆ। ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ, ਰਥਵਾਨ ਸਮੇਤ, ਰਥ ਨੂੰ ਉੱਤਰੀ ਪਾਸੇ ਕਰਕੇ, ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ, ਜਦ ਕਿ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੰਗਲਕਾਰੀ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲੇ। ਜਦ ਰਾਤ ਲੰਘ ਗਈ, ਉਹ ਨਾਗਰਿਕ, ਜੋ ਰਾਮ ਤੋਂ ਵਿੱਛੜ ਗਏ ਸਨ, ਸੋਗ ਵਿਚ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਬੇਹਿਸ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਭਰੇ ਹੋਏ, ਅੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹੰਜੂ ਵਗਦੇ, ਉਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਰਾਮ ਵੱਲ ਤੱਕਦੇ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰਾਮ ਦੀ ਝਲਕ ਵੀ ਨਾ ਮਿਲੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਮਲਿਨ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਗਿਆਨਵਾਨ ਅਤੇ ਦਇਆਲੂ ਲੋਕ, ਰਾਮ ਤੋਂ ਵਿੱਛੜ ਕੇ, ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, "ਉਹ ਨੀਂਦ ਵੀ ਕਿਹੜੀ, ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਹੋਸ਼ੋ-ਹਵਾਸ ਤੋਂ ਵੰਞਾ ਦੇਂਦੀ ਹੈ! ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦੇ, ਜੋ ਚੌੜੇ ਛਾਤੀ ਅਤੇ ਬਲਵਾਨ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ ਸੀ।" "ਰਾਮ, ਜੋ ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਵਚਨ ਤੇ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਗਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਲਈ ਤਿਆਗ ਕੀਤਾ? ਉਹ, ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਪਿਓ ਵਾਂਗ ਸਦਾ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਰਘੁਕੁਲ ਦਾ ਸਿਰਮੌਰ ਸਾਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਜੰਗਲ ਕਿਵੇਂ ਚਲਾ ਗਿਆ?" "ਆਓ, ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਹੀ ਆਪਣਾ ਅੰਤ ਕਰੀਏ ਜਾਂ ਵੱਡਾ ਤਿਆਗ ਕਰੀਏ; ਰਾਮ ਤੋਂ ਵਿੱਛੜ ਕੇ ਜੀਣ ਦਾ ਕੀ ਮਤਲਬ? ਇੱਥੇ ਕਾਠੀਆਂ ਦੀਆਂ ਢੇਰੀਆਂ ਹਨ, ਆਓ ਅੱਗ ਲਾਈਏ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪਰਵਾਨ ਹੋ ਜਾਈਏ, ਜਾਂ—" "ਅਸੀਂ ਉਸ ਮਹਾਬਲੀ, ਮਿੱਠੇ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ, ਨਿਰਵੈਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਕੀ ਮੂੰਹ ਦਿਖਾਵਾਂਗੇ? ਅਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਆਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ 'ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਲੈ ਗਏ'? ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ ਵੀ ਉਦਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਜਦ ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਵੇਖੇਗਾ; ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਜਿੱਥੇ ਕੇਵਲ ਔਰਤਾਂ, ਬੱਚੇ ਅਤੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਣਗੇ।" "ਅਸੀਂ ਉਸ ਮਹਾਨ, ਉੱਚ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਨਾਇਕ ਨਾਲ ਆਏ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਸ ਤੋਂ ਵਿੱਛੜ ਕੇ, ਅਸੀਂ ਮੁੜ ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ ਕਿਵੇਂ ਵੇਖਾਂਗੇ?" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਲੋਕ ਹੱਥ ਉੱਪਰ ਕਰਕੇ, ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ, ਗਊਆਂ ਵਾਂਗ ਚੀਕਦੇ ਜਿਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬਛੜੇ ਖੋ ਜਾਵਣ। ਫਿਰ, ਜਦ ਉਹ ਰਥ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਚੱਲਦੇ ਹੋਏ, ਕੁਝ ਅੱਗੇ ਵਧੇ, ਤਾਂ ਰਸਤਾ ਭੁੱਲ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਵੱਡਾ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਛਾ ਗਈ। ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ ਰਥ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਗਏ, "ਇਹ ਕੀ ਹੋਇਆ? ਅਸੀਂ ਕਿਸਮਤ ਵੱਲੋਂ ਮਾਰੇ ਕੀ ਕਰੀਏ?" ਫਿਰ, ਜਿਹੜੇ ਰਸਤੇ ਆਏ ਸਨ, ਉਸੇ ਰਸਤੇ, ਥੱਕੇ ਦਿਲਾਂ ਨਾਲ, ਸਾਰੇ ਦੁਖੀ ਨਾਗਰਿਕ ਮੁੜ ਅਯੋਧਿਆ ਵੱਲ ਲੌਟ ਗਏ। ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਚੋਂ ਹੰਜੂ ਵਗਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ, "ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ, ਰਾਮ ਤੋਂ ਵਿੱਛੜ ਕੇ, ਹੁਣ ਚਮਕਦਾ ਨਹੀਂ; ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਦਰਿਆ, ਜਿਸਦੇ ਪੋਖਰ ਚੋਂ ਗਰੁੜ ਨੇ ਸੱਪ ਲੈ ਜਾਵੇ ਹੋਣ।" ਉਹ ਅਜਿਹਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੋਂ ਵੱਝ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ, ਮਨ ਸੋਗ ਅਤੇ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਭਟਕਦੇ ਰਹੇ।