ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਸਮੁਤਰੀ ਨੂੰ ਗੱਲ ਕਰਕੇ, ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਵੀ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ, “ਹਮੇਸ਼ਾ ਘੋੜਿਆਂ ‘ਤੇ ਧਿਆਨ ਰੱਖੋ, ਮਿੱਠੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ।” ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੇ ਸੂਰਜ ਡੁੱਲਣ ‘ਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਵੱਸਦਾ ਰਿਹਾ। ਸ਼ਾਮ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਜਦ ਰਾਤ ਆ ਗਈ, ਰਥ-ਚਾਲਕ ਨੇ ਰਾਮ ਜੀ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਲਈ ਵਿਛੋਨਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਤਮਸਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਵਿਛੋਨਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਜੀ ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ ਉਥੇ ਲੇਟ ਗਏ। ਰਾਮ ਜੀ, ਥਕਾਵਟ ਨਾਲ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸੁੱਤ ਗਏ, ਤਾਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਰਥ-ਚਾਲਕ ਨੂੰ ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਬਹੁਤ ਗੁਣ ਸੁਣਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਪੂਰੀ ਰਾਤ ਜਾਗ ਕੇ, ਤਮਸਾ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਰਥ-ਚਾਲਕ ਨਾਲ ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ, ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦੇ ਵੇਲੇ ਵੀ ਜਾਗ ਰਿਹਾ। ਤਮਸਾ ਨਦੀ ਦੇ ਦੂਜੇ ਕੰਢੇ, ਜਿੱਥੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵੱਸਦੇ ਸਨ, ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਰਾਤ ਕੱਟੀ। ਸਵੇਰੇ, ਮਹਾਨ ਰਾਮ ਜੀ ਉਠ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ, ਜੋ ਸ਼ੁਭ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ, “ਸਉਮਿਤ੍ਰਿ, ਵੇਖੋ, ਇਹ ਨਗਰ-ਵਾਸੀ ਆਪਣੇ ਘਰ-ਬਾਰ ਭੁੱਲ ਕੇ, ਸਿਰਫ ਸਾਡੇ ਲਈ ਰੁੱਖਾਂ ਹੇਠਾਂ ਆਏ ਹਨ।" "ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਲੋਕ ਸਾਡੇ ਪਿੱਛੇ ਆਪਣੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਿਭਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੇਣੀ ਆਸਾਨ ਹੈ, ਪਰ ਆਪਣਾ ਨਿਰਣੈ ਛੱਡਣਾ ਨਹੀਂ। ਜਦ ਉਹ ਅਜੇ ਵੀ ਸੁੱਤੇ ਹਨ, ਅਸੀਂ ਚੌਕਸੀ ਨਾਲ ਰਥ ‘ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਬਿਨਾ ਡਰ ਦੇ ਰਸਤਾ ਤੈਅ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।" "ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਨਗਰ ਦੇ ਇਹ ਭਗਤ ਨਾਗਰਿਕ ਹੁਣ ਰੁੱਖਾਂ ਹੇਠਾਂ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਹੋਰ ਨਾ ਸੁੱਤੇ ਰਹਿਣ। ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਦੀ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਾਡੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਹੋਰ ਦੁੱਖ ਨਾ ਹੋਵੇ।" ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਧਰਮ-ਰੂਪ ਖੜਾ ਸੀ, ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਸਹਿਮਤ ਹਾਂ, ਵਿਦਵਾਨ; ਆਓ, ਰਥ ‘ਤੇ ਜਲਦੀ ਚੜ੍ਹੀਏ।” ਫਿਰ ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਰਥ-ਚਾਲਕ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਰਥ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਜੋੜੋ; ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਇਥੋਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲੋ, ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ।” ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਵਧੀਆ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਰਥ ਜੋੜਿਆ, ਹਥ ਜੋੜ ਕੇ ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਸੁਚਿਤ ਕੀਤਾ, “ਇਹ ਰਥ ਤਿਆਰ ਹੈ, ਮਹਾ-ਬਾਹੂ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਯੋਧਿਆਂ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ। ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ ਜਲਦੀ ਚੜ੍ਹੋ। ਤੁਹਾਡੀ ਚੰਗੀ ਹੋਵੇ।” ਰਘੁਕੁਲ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਾਮ ਜੀ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਰਥ ‘ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ, ਤਮਸਾ ਨਦੀ, ਜੋ ਤੇਜ਼ ਵਹਿੰਦੀ ਤੇ ਘੁੰਮਦੀ ਸੀ, ਪਾਰ ਕਰ ਗਏ। ਪਾਰ ਹੋ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਮਹਾ-ਬਾਹੂ ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ, ਵੱਡਾ, ਕੰਡਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਸਤਾ ਲੱਭਿਆ, ਜੋ ਡਰਪੋਕਾਂ ਲਈ ਡਰਾਉਣਾ ਸੀ। ਤਦ, ਨਗਰ-ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਭਟਕਾਉਣ ਲਈ, ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਰਥ-ਚਾਲਕ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਰਥ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੋੜੋ, ਰਥ-ਚਾਲਕ, ਤੇ ਚਲੋ।” “ਕੁਝ ਦੌੜ ਕੇ, ਰਥ ਮੁੜ ਪਿੱਛੇ ਮੋੜੋ, ਤਾਂ ਜੋ ਨਗਰ-ਵਾਸੀ ਮੇਰਾ ਰਸਤਾ ਨਾ ਜਾਣ ਸਕਣ; ਇਹ ਕੰਮ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਕਰੋ।” ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਥ-ਚਾਲਕ ਨੇ ਐਸਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮੁੜ ਕੇ ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਰਥ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਦਿੱਤੀ। ਫਿਰ, ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਦੋ ਯਸ਼ਸਵੀ ਪੁੱਤਰ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਰਥ ‘ਤੇ ਚੜ੍ਹੇ, ਅਤੇ ਰਥ-ਚਾਲਕ ਨੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਰਸਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ। ਦਸ਼ਰਥ ਨੰਦਨ ਰਾਮ, ਰਥ-ਚਾਲਕ ਦੇ ਨਾਲ, ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਰਥ ਮੋੜ ਕੇ, ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਸ਼ੁਭ ਸ਼ਕੁਨ ਵੇਖ ਕੇ, ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਏ। ਹੁਣ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਸਤਵੀਂ-ਸਰਗ ਸੁਣੋ। ਜਦ ਰਾਤ ਬੀਤ ਗਈ, ਉਹ ਨਗਰ-ਵਾਸੀ, ਰਾਮ ਜੀ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਹੋ ਕੇ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਥਿਰ ਹੋ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਟੁੱਟ ਗਏ। ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਤੱਕਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਪੀੜਤ ਲੋਕ ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਨਹੀਂ ਸਕੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਗਿਆਨੀ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ, ਦਇਆਲੂ ਅਤੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਲੋਕ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, “ਉਹ ਨੀਂਦ ਵੀ ਕਿੰਨੀ ਮਾੜੀ ਹੈ, ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ! ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਰਾਮ ਜੀ, ਚੌੜੀ ਛਾਤੀ ਅਤੇ ਮਹਾ-ਬਾਹੂ, ਨੂੰ ਵੇਖ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ।” “ਕਿਵੇਂ ਰਾਮ ਜੀ, ਜੋ ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਵਚਨ ‘ਤੇ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦੇ, ਆਪਣੇ ਭਗਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਵਨਵਾਸੀ ਹੋਏ?" "ਉਹ, ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਰੱਖਿਆ, ਰਘੁਕੁਲ ਦਾ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਕਿਵੇਂ ਸਾਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਗਿਆ?" “ਆਓ, ਇੱਥੇ ਹੀ ਆਪਣਾ ਅੰਤ ਕਰੀਏ ਜਾਂ ਵੱਡਾ ਵਿਦਾ ਲੈ ਲਈਏ; ਰਾਮ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਜੀਉਣ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ?” “ਇੱਥੇ ਵੱਡੀਆਂ, ਸੁੱਕੀਆਂ ਲੱਕੜਾਂ ਹਨ; ਆਓ, ਅਸੀਂ ਸਭ ਅੱਗ ਲਾਈਏ ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹ ਜਾਈਏ, ਜਾਂ—” “ਅਸੀਂ ਉਸ ਮਹਾ-ਬਾਹੂ, ਨਿਰਵੈਰ, ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਕੀ ਕਹਾਂ? ਅਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ, ‘ਰਘੁਕੁਲ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਗਿਆ ਸੀ’?” “ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ, ਅਸੀਂ ਰਘੁਕੁਲ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਹੋ ਕੇ, ਕਿਵੇਂ ਵੇਖਾਂਗੇ? ਉਹ ਉਦਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਜਿੱਥੇ ਔਰਤਾਂ, ਬੱਚੇ ਅਤੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਹੀ ਹੋਣਗੇ।” “ਉਹ ਮਹਾਨ, ਉੱਚ-ਆਤਮਾ ਦੇ ਨਾਲ ਚਲੇ ਹੋਏ, ਹੁਣ ਉਸ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ, ਅਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਮੁੜ ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ ਵੇਖਾਂਗੇ?” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੱਥ ਉੱਪਰ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਲੋਕ ਬਹੁਤ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਗਾਂਵਾਂ ਵਾਂਗ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ। ਫਿਰ, ਰਸਤੇ ‘ਤੇ ਚੱਲ ਕੇ, ਕੁਝ ਦੂਰ ਜਾਣ ‘ਤੇ, ਉਹ ਰਸਤਾ ਭੁੱਲ ਕੇ, ਵੱਡੇ ਹਤਾਸੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ। ਰਥ ਦੇ ਰਸਤੇ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੇ, ਉਹ ਵਿਚਾਰਸ਼ੀਲ ਲੋਕ ਮੁੜ ਕੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, “ਇਹ ਕੀ ਹੈ? ਅਸੀਂ ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਮਾਰੇ ਕੀ ਕਰੀਏ?” ਫਿਰ, ਜਿੱਥੋਂ ਆਏ ਸਨ, ਉਸੇ ਰਸਤੇ, ਥਕੇ ਦਿਲਾਂ ਨਾਲ, ਉਹ ਸਭ ਮੁੜ ਕੇ, ਦੁਖੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਅਯੋਧਿਆ ਨਗਰੀ ਵੱਲ ਪਰਤ ਗਏ।