ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਅੱਜ ਰਾਤ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਹੀ ਸੌਂਵਾਂਗਾ। ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਪਸੰਦ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹੋਰਨਾਂ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਕਈ ਢੰਗ ਦੇ ਆਸਰੇ ਹਨ।” ਇਹ ਗੱਲ ਕਹਿ ਕੇ, ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਰਾਮ ਨੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਵੀ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ, “ਹੇ ਭਲੇ ਮਨੁੱਖ, ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਸਦਾ ਚੌਕਸੀ ਕਰ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰ।” ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੇ, ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਗਿਆ, ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾ ਪਾਇਆ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਹੀ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਫਿਰ, ਜਦ ਰਾਤ ਹੋ ਗਈ ਤੇ ਰਾਮ ਨੇ ਸ਼ੁਭ ਸੰਧਿਆ ਦਾ ਪੂਜਾ ਕਰ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਰਥਵਾਨ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਰਾਮ ਲਈ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਖੱਟ ਬਣਾਈ। ਤਮਸਾ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ, ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਉਸ ਖੱਟ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਉੱਤੇ ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ ਲੇਟ ਗਏ। ਰਾਮ, ਜੋ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਜਦ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਲੇਟ ਗਏ ਤੇ ਨੀਂਦ ਵਿਚ ਚਲੇ ਗਏ, ਤਾਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਰਥਵਾਨ ਨੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਬੇਅੰਤ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਕੇ ਦੱਸਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ ਲਕਸ਼ਮਣ ਪੂਰੀ ਰਾਤ ਜਾਗਦੇ ਰਹੇ, ਤੇ ਜਦ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਿਆ, ਉਹ ਤਮਸਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਰਥਵਾਨ ਨੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦੇ ਰਹੇ। ਤਮਸਾ ਦੇ ਦੂਜੇ ਕੰਢੇ, ਜਿੱਥੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਸਨ, ਉੱਥੇ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਉਹ ਰਾਤ ਬਿਤਾਈ। ਸਵੇਰੇ, ਰਾਮ ਉੱਠੇ ਤੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ, ਜੋ ਮੰਗਲਕਾਰੀ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਵੇਖ ਉਹ ਨਾਗਰਿਕ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਘਰ-ਦਵਾਰ ਭੁੱਲ ਕੇ ਸਾਡੇ ਲਈ ਦਰੱਖਤਾਂ ਹੇਠਾਂ ਟਿਕ ਗਏ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਲੋਕ ਆਪਣਾ ਵਚਨ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਸਾਡੇ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਹਟਦੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੇਣਾ ਵੀ ਆਸਾਨ ਹੈ, ਪਰ ਨਿਸ਼ਚੇ ਤੋਂ ਹਟਣਾ ਨਹੀਂ।” ਰਾਮ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਲੋਕ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਅਸੀਂ ਜਲਦੀ ਰਥ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਨਿਰਭੈ ਹੋ ਕੇ ਰਸਤਾ ਤੈਅ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਇक्षਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਇਹ ਨਾਗਰਿਕ ਹੁਣ ਹੋਰ ਦਰੱਖਤਾਂ ਹੇਠਾਂ ਸੌਂਦੇ ਨਾ ਰਹਿਣ। ਅਸੀਂ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਵਜੋਂ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਦੁੱਖ, ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਆਇਆ, ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਾਡੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਹੋਰ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ।” ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਰਾਮ ਦੇ ਕੋਲ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਆਖਿਆ, “ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਆਖਦੇ ਹੋ, ਉਹੀ ਠੀਕ ਹੈ। ਚਲੋ, ਜਲਦੀ ਰਥ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹੀਏ।” ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਰਥ ਤਿਆਰ ਕਰ, ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਰਥ ਚਲਾਉ, ਹੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ।” ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੇ ਚੁਸਤ ਹੋ ਕੇ ਚੰਗੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਰਥ ਜੋੜਿਆ ਅਤੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਹੇ ਬਾਹੁਬਲੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਰਥ ਤਿਆਰ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ ਚੜ੍ਹੋ। ਤੁਹਾਡਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ।” ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਰਾਮ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਰਥ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹੇ, ਤੇ ਤਮਸਾ ਦੀ ਤੇਜ਼ ਧਾਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਗਏ। ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਉਹ ਮਹਾਨ, ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਤੇ ਸੁਚੱਜੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਜੋ ਡਰਪੋਕਾਂ ਲਈ ਡਰਾਉਣਾ ਸੀ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਸੁਖਦਾਇਕ। ਫਿਰ, ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਭੁਲਾਉਣ ਲਈ, ਰਾਮ ਨੇ ਰਥਵਾਨ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਰਥ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੋੜ, ਤੇ ਉੱਧਰ ਵਧ।” ਕੁਝ ਦੌੜ ਕੇ, ਰਥ ਨੂੰ ਮੁੜ ਵਾਪਸ ਮੋੜ, ਤਾਂ ਜੋ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਸਾਡਾ ਅਸਲ ਰਸਤਾ ਪਤਾ ਨਾ ਲੱਗੇ—ਇਹ ਕੰਮ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਕਰ।” ਰਾਮ ਦੀ ਆਗਿਆ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਥਵਾਨ ਨੇ ਐਸਾ ਹੀ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮੁੜ ਆ ਕੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸੁਚਿਤ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ, ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰ, ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ, ਜੋੜਿਆ ਹੋਇਆ ਰਥ ਚੜ੍ਹੇ ਅਤੇ ਰਥਵਾਨ ਨੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਆਸ਼ਰਮ ਵਾਲੇ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਹੰਕਾਇਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਦਸ਼ਰਥਪੁੱਤਰ ਰਾਮ, ਰਥਵਾਨ ਦੇ ਨਾਲ, ਰਥ ਦਾ ਮੂੰਹ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਕਰਕੇ, ਚੰਗੇ ਸ਼ੁਭ ਸੰਕੇਤ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ। ਹੁਣ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਸਤਾਈਵੇਂ ਸਰਗ ਨੂੰ ਸੁਣੋ। ਜਦ ਰਾਤ ਲੰਘ ਗਈ, ਉਹ ਨਾਗਰਿਕ, ਜੋ ਰਾਮ ਤੋਂ ਵਿੱਛੁੜ ਗਏ ਸਨ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਜੜ ਹੋ ਗਏ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਟੁੱਟ ਗਏ। ਦੁੱਖ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਚ ਅੰਸੂ ਵਗ ਰਹੇ ਸਨ, ਤੇ ਉਹ ਵਾਰ ਵਾਰ ਰਸਤਾ ਤੱਕਦੇ ਰਹੇ, ਪਰ ਰਾਮ ਦੀ ਝਲਕ ਵੀ ਨਾ ਮਿਲੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਤੇ ਉਹ ਗਿਆਨਵਾਨ ਤੇ ਦਇਆਲੂ ਲੋਕ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗੇ, “ਕਹਿਰ ਹੈ ਉਸ ਨੀਂਦ ਉੱਤੇ, ਜੋ ਸਾਡੀ ਅਕਲ ਖੋਹ ਲੈਂਦੀ ਹੈ! ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਉਹ ਚੌੜੀ ਛਾਤੀ ਤੇ ਬਾਹੁਬਲੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦੇ।” “ਕਿਵੇਂ ਉਹ ਮਹਾਬਲੀ, ਸਦਾ ਆਪਣਾ ਵਚਨ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲਾ ਰਾਮ, ਆਪਣੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਜਤੀ ਵਾਂਗ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਉਹ, ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਸਦਾ ਸੰਭਾਲਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਰਘੁਕੁਲ ਦਾ ਸਰਵੋਤਮ ਸਾਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਜੰਗਲ ਕਿਵੇਂ ਚਲਾ ਗਿਆ?” “ਆਓ, ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਹੀ ਆਪਣਾ ਅੰਤ ਕਰੀਏ, ਜਾਂ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਈਏ; ਰਾਮ ਤੋਂ ਵਿੱਛੋੜੇ ਬਾਅਦ ਜੀਊਣ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ?” “ਇੱਥੇ ਬਹੁਤ ਸੂਕੇ ਲੱਕੜ ਹਨ, ਆਓ, ਅਸੀਂ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਅੱਗ ਲਾਈਏ ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੀਏ, ਜਾਂ ਫਿਰ...” “ਅਸੀਂ ਉਸ ਬਾਹੁਬਲੀ, ਕੋਪ ਰਹਿਤ ਤੇ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਕੀ ਦੱਸਾਂਗੇ? ਅਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਸਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ‘ਰਘੁਕੁਲ ਰਾਮ ਸਾਡੇ ਕਰਕੇ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ’?” “ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ, ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਰਘੁਕੁਲ ਰਾਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵੇਖੇਗਾ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸੁੰਞਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਔਰਤਾਂ, ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਖੁਸ਼ੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ।” “ਅਸੀਂ ਉਸ ਮਹਾਨ, ਉੱਚ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਰਾਮ ਨਾਲ ਆਏ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਸ ਤੋਂ ਵਿੱਛੁੜ ਕੇ, ਅਸੀਂ ਮੁੜ ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵੇਖਾਂਗੇ?” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਲੋਕ ਹੱਥ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਵੱਡੀਆਂ-ਵੱਡੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ, ਗਊਆਂ ਵਾਂਗ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬਛੜਿਆਂ ਤੋਂ ਵਿੱਛੁੜ ਗਈਆਂ ਹੋਣ। ਫਿਰ, ਰਥ ਦੇ ਪੈਰਿਆਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ, ਉਹ ਲੋਕ ਕੁਝ ਦੂਰ ਤੱਕ ਚਲੇ, ਪਰ ਰਸਤਾ ਭੁੱਲ ਜਾਣ ਕਰਕੇ, ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਰਥ ਦੇ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਤੱਕਦੇ, ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗੇ, “ਇਹ ਕੀ ਹੋਇਆ? ਅਸੀਂ ਹੁਣ ਕੀ ਕਰੀਏ, ਜਦਕਿ ਕਿਸਮਤ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਇੰਝ ਵਿੱਛੋੜ ਦਿੱਤਾ?