ਰਾਮਚਰਿਤਮਾਨਸ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਦੋਂ ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਵਨਵਾਸ ਲਈ ਨਿਕਲੇ, ਤਾਂ ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਪੁਰਖਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਧਰਮ ਪੂਰਾ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈਂ, ਹੁਣ ਤੂੰ ਵੈਦੇਹੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰ।" ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ, "ਸੌਮਿਤ੍ਰੇ, ਅੱਜ ਰਾਤ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਪਾਣੀ ਕੋਲ ਹੀ ਸੋਵਾਂਗਾ; ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ਹਨ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਰਾਘਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਥਵਾਨ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਵੀ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, "ਹਮੇਸ਼ਾ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਕਰ, ਹੇ ਮ੍ਰਿਦੁਭਾਵੀ।" ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਿਆ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਚਾਰਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਫਿਰ, ਰਾਤ ਹੋ ਜਾਣ 'ਤੇ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਸ਼ੁਭ ਸੰਧਿਆ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਲਈ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਵਿਛੋਣਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਤਮਸਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਜਿੱਥੇ ਪੱਤੇ ਵਿਛੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਉਸ ਵਿਛੋਣੇ ਉੱਤੇ ਲੇਟ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ, ਥੱਕੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਲੇਟ ਗਏ ਤੇ ਸੁੱਤ ਗਏ, ਤਦ ਲਕਸ਼ਮਣ ਜਾਗਦੇ ਹੀ ਰਹੇ। ਉਹ ਰਾਤ ਭਰ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਗੁਣ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਤਮਸਾ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਸੂਰਜ ਉੱਗਣ ਤੱਕ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਰਾਮ ਦੇ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਗੁਣ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ। ਤਮਸਾ ਦੇ ਦੂਰਲੇ ਕੰਢੇ, ਜਿੱਥੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵੀ ਸਨ, ਉੱਥੇ ਰਾਮ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਰਾਤ ਬਿਤਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਸਵੇਰੇ ਉੱਠ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ੁਭ ਲਛਣਾਂ ਵਾਲੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਸੌਮਿਤ੍ਰੇ, ਵੇਖ, ਇਹ ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਸੀ ਆਪਣੇ ਘਰ-ਦੁਆਰ ਛੱਡ ਕੇ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਹੇਠਾਂ ਸਾਡੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਲੋਕ ਆਪਣਾ ਵਚਨ ਨਹੀਂ ਤਿਆਗਦੇ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੇਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹਨ ਪਰ ਆਪਣਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੇ।" ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਵੇਲੇ, ਜਦ ਇਹ ਲੋਕ ਸੁੱਤੇ ਹੋਣ, ਅਸੀਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਰਥ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਨਿਰਭਉ ਹੋ ਕੇ ਰਸਤਾ ਤੈਅ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਇੱਛਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਆਯੋਧਿਆ ਵਾਸੀ ਹੁਣ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਹੇਠਾਂ ਹੋਰ ਨਾ ਸੋਣ। ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਜੋ ਦੁੱਖ ਮਿਲਿਆ, ਉਸ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਪੀੜ ਨਹੀਂ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ।" ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਧਰਮ-ਸਰੂਪ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸਹਿਮਤੀ ਦਿੱਤੀ, "ਮੈਂ ਸਹਿਮਤ ਹਾਂ, ਹੇ ਗਿਆਨੀ, ਆਓ ਜਲਦੀ ਰਥ ਤੇ ਚੜ੍ਹੀਏ।" ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, "ਰਥ ਤਿਆਰ ਕਰ, ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ। ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਜੋਤ ਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲਾ, ਹੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ।" ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਉੱਤਮ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਰਥ ਜੋਤਿਆ ਤੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸੂਚਨਾ ਦਿੱਤੀ, "ਹੇ ਮਹਾਬਲੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਤੁਹਾਡਾ ਰਥ ਤਿਆਰ ਹੈ। ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ ਜਲਦੀ ਚੜ੍ਹੋ। ਸਭ ਕੁਝ ਸ਼ੁਭ ਹੋਵੇ।" ਰਾਘਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਰਥ 'ਚ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਤਮਸਾ ਨਦੀ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕੀਤਾ। ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਸਤਾ ਪਹੁੰਚੇ ਜੋ ਨਿਰਭੀਕ, ਸੁਚੱਜਾ ਤੇ ਕੰਡਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸੀ। ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਤੋਂ ਛੁਪਾਉਣ ਲਈ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਰਥ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੋੜ ਕੇ ਚਲਾ, ਫਿਰ ਕੁਝ ਦੂਰ ਜਾ ਕੇ ਵਾਪਸ ਮੋੜ ਲੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਾਡਾ ਰਸਤਾ ਪਤਾ ਨਾ ਚਲੇ। ਇਹ ਕੰਮ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਕਰ।" ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਰਾਮ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਰਥ ਚਲਾਇਆ ਤੇ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸੂਚਨਾ ਦਿੱਤੀ। ਫਿਰ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ, ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ, ਰਥ 'ਚ ਬੈਠ ਗਏ ਅਤੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਾਲੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਤੁਰਾਇਆ। ਦਸ਼ਰਥ-ਨੰਦਨ ਰਾਮ, ਸ਼ੁਭ ਸ਼ਕੁਨ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਚੰਗੇ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਸੀਤਾ ਤਮਸਾ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧੇ, ਉਥੇ ਪਿੱਛੇ ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਸੀਆਂ ਉੱਤੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਪਹਾੜ ਟੁੱਟ ਪਿਆ। ਜਦ ਰਾਤ ਲੰਘ ਗਈ, ਉਹ ਨਾਗਰਿਕ, ਰਾਮ ਤੋਂ ਵਿਛੜੇ ਹੋਏ, ਗਹਿਰੀ ਉਦਾਸੀ ਵਿੱਚ ਸੁੱਤੇ ਰਹਿ ਗਏ। ਉਹ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਰਾਮ ਵੱਲ ਤੱਕਦੇ, ਪਰ ਰਾਮ ਦੀ ਝਲਕ ਵੀ ਨਾ ਮਿਲੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਮੁਰਝਾਏ ਹੋਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਸਿਆਣੇ ਤੇ ਦਇਆਲੂ ਲੋਕ ਆਹ ਭਰਦੇ ਹੋਏ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, "ਅਜਿਹਾ ਨੀਂਦ ਨੂੰ ਲਾਂਣਤ ਹੈ ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਖੋਹ ਲੈਂਦੀ ਹੈ! ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਰਾਮ, ਉਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਛਾਤੀ ਤੇ ਮਹਾਬਲੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੇਖ ਸਕਦੇ।" ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ, "ਕਿਵੇਂ ਰਾਮ, ਜੋ ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਵਚਨ ਦਾ ਪੱਕਾ ਸੀ, ਸਾਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਜਤੀ ਹੋ ਗਿਆ? ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਰਘੁਕੁਲ ਦਾ ਮਹਾਨ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਸਾਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਗਿਆ?" ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਆਓ, ਇਥੇ ਹੀ ਆਪਣਾ ਅੰਤ ਕਰੀਏ ਜਾਂ ਵੱਡਾ ਤਿਆਗ ਕਰੀਏ; ਰਾਮ ਤੋਂ ਵਿਛੜ ਕੇ ਜੀਉਣ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਇੱਥੇ ਸੁੱਕੀ ਲੱਕੜਾਂ ਬਹੁਤ ਹਨ, ਆਓ ਅੱਗ ਲਾ ਕੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਈਏ, ਜਾਂ ਫਿਰ..." ਉਹ ਸੋਚਦੇ, "ਅਸੀਂ ਉਸ ਮਹਾਬਲੀ, ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ, ਅਨਾਦਰ-ਰਹਿਤ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਨੂੰ ਕੀ ਜਵਾਬ ਦੇਵਾਂਗੇ? ਅਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਸਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ 'ਰਾਘਵ ਸਾਡੇ ਕਰਕੇ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ'?" ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ, "ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ ਜਦ ਸਾਨੂੰ ਰਾਘਵ ਤੋਂ ਵਿਹੁੰਝਾ ਵੇਖੇਗਾ, ਉਦਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਔਰਤਾਂ, ਬੱਚਿਆਂ ਤੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਖੁਸ਼ੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ।" "ਜਦ ਅਸੀਂ ਉਸ ਮਹਾਨ ਨਾਇਕ ਦੇ ਨਾਲ ਨਿਕਲੇ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਸ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜ ਕੇ ਅਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਮੁੜ ਵੇਖਾਂਗੇ?" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੁਖ ਭਰੇ ਬਚਨ ਆਖਦੇ, ਗਾਇਆਂ ਵਾਂਗ ਆਹ ਭਰਦੇ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜ ਗਈਆਂ ਹੋਣ। ਫਿਰ, ਜਦ ਉਹ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਕੁਝ ਦੂਰ ਤੁਰੇ, ਤਾਂ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਕਾਰਨ ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਅਜਿਹਾ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਆਇਆ ਕਿ ਉਹ ਰਸਤਾ ਵੀ ਭੁੱਲ ਗਏ, ਤੇ ਬਿਲਕੁਲ ਹੱਕੇ-ਬੱਕੇ ਰਹਿ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਸੀਤਾ ਵਨਵਾਸ ਵੱਲ ਵਧ ਗਏ ਤੇ ਪਿੱਛੇ ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਦਿਲ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਏ।