ਅਜ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਆਯੋਧਿਆ ਦੇ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, "ਇਹ ਆਯੋਧਿਆ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੈ, ਅੱਜ ਸਾਡੇ ਵਿਛੋੜੇ 'ਤੇ ਜਰੂਰ ਦੁਖੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਮਰਦ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ—ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ। ਲੋਕ, ਜੋ ਰਾਜਾ ਦੀਆਂ ਕਈ ਗੁਣਾਂ ਕਰਕੇ ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਗਹਿਰੀ ਭਕਤੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਡੇ ਲਈ, ਤੇਰੇ ਲਈ, ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਤੇ ਭਰਤ ਲਈ ਵੀ ਸੋਗ ਮਨਾਏंगे। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਲਈ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਕਦੇ ਉਹ ਸਾਡੇ ਲਈ ਰੋ ਰੋ ਕੇ ਅੰਨ੍ਹੇ ਨਾ ਹੋ ਜਾਣ। ਪਰ ਭਰਤ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਧਰਮਵਾਨ ਹੈ, ਉਹ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਧਰਮ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਕਾਮ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸੰਤੋਖ ਦੇਵੇਗਾ। ਭਰਤ ਦੀ ਦਯਾ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ালী ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਂ ਪਿਤਾ-ਮਾਤਾ ਲਈ ਚਿੰਤਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਕਰਤਵ ਬਣਾਇਆ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਆ ਕੇ; ਹੁਣ ਤੂੰ ਵੈਦੇਹੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰ। ਅੱਜ ਰਾਤ, ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਮੈਂ ਇਥੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਕੋਲ ਸੌਂਦਾ ਹਾਂ; ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਪਸੰਦ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਹਨ। ਐਸਾ ਕਹਿ ਕੇ, ਰਾਘਵ ਨੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ ਨੂੰ ਬੋਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਵੀ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ: "ਹੇ ਭਲੇ ਮਨੁੱਖ, ਘੋੜਿਆਂ 'ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣਾ।" ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੇ, ਜਦ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਗਿਆ, ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਖੂਬ ਚਾਰਾ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਰਹਿਆ। ਫਿਰ, ਸ਼ੁਭ ਸੰਧਿਆ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਰਾਤ ਆਉਣ ਦੇਖ ਕੇ, ਰਥਚਾਲਕ ਨੇ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਲਈ ਪਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਚਾਦਰਾਂ ਨਾਲ ਰਾਮ ਦਾ ਬਿਸਤਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਤਮਸਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਪਤਿਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਬਿਸਤਰੇ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ ਦੇ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਲੇਟ ਗਿਆ। ਜਦ ਰਾਮ, ਥਕਾ ਹੋਇਆ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਲੇਟ ਗਿਆ ਤੇ ਨੀਂਦ ਆ ਗਈ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਰਾਮ ਦੇ ਕਈ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਰਥਚਾਲਕ ਨੂੰ ਦੱਸਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਜਾਗਦਾ ਰਿਹਾ, ਤੇ ਤਮਸਾ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਰਾਮ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਾ, ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਤਮਸਾ ਦੇ ਦੂਜੇ ਕੰਢੇ, ਜਿੱਥੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਹਨ, ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਰਾਤ ਕੱਟੀ। ਸਵੇਰੇ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ, ਜੋ ਸੁਭਾਗ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਵੇਖ, ਇਹ ਨਾਗਰਿਕ, ਆਪਣੇ ਘਰ-ਦੁਆਰ ਭੁੱਲ ਕੇ, ਸਿਰਫ ਸਾਡੇ ਲਈ ਰੁੱਖਾਂ ਹੇਠਾਂ ਜਾ ਪਏ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਨਾਗਰਿਕ ਆਪਣੇ ਵਚਨ ਤੋਂ ਹਟਦੇ ਨਹੀਂ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਆਪਣੇ ਨਿਰਣੈ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੇ।" "ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਲੋਕ ਸੌਂਦੇ ਹਨ, ਅਸੀਂ ਛੇਤੀ ਰਥ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਨਿਰਭੈ ਹੋ ਕੇ ਰਾਹ ਤੇ ਚੱਲ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਆਯੋਧਿਆ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕ, ਜੋ ਰੁੱਖਾਂ ਹੇਠਾਂ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਸੌਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਹੁਣ ਹੋਰ ਨਾ ਸੌਂਦੇ ਰਹਿਣ।" "ਇਹ ਨਾਗਰਿਕ, ਜੋ ਸਾਡੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਦੁਖੀ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਵਲੋਂ ਦੁਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਸਾਡੇ ਕਾਰਨ ਹੋਰ ਦੁਖ ਨਾ ਹੋਵੇ।" ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ, ਜੋ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸੀ, ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਸਹਿਮਤ ਹਾਂ, ਬੁਧੀਮਾਨ; ਆਓ ਛੇਤੀ ਰਥ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹੀਏ।" ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, "ਰਥ ਛੇਤੀ ਜੋੜੋ; ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਛੇਤੀ ਚਲੋ, ਹੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ।" ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੇ ਛੇਤੀ-ਛੇਤੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਰਥ ਜੋੜਿਆ, ਤੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸੁਚਿਤ ਕੀਤਾ, "ਹੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਰਥ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ ਛੇਤੀ ਚੜ੍ਹੋ। ਤੁਹਾਡੀ ਯਾਤਰਾ ਸ਼ੁਭ ਹੋਵੇ।" ਰਾਮ, ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਰਥ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਤਮਸਾ ਨਦੀ, ਜੋ ਤੇਜ਼ ਵਹਿੰਦੀ ਤੇ ਘੁੰਮਦੀ ਸੀ, ਪਾਰ ਕਰ ਗਿਆ। ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਾਮ ਨੇ ਵੱਡਾ, ਸੁਚਿਤ, ਕਾਂਟਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਾਹ ਲੱਭਿਆ, ਜੋ ਡਰਪੋਕਾਂ ਲਈ ਡਰਾਉਣਾ ਸੀ। ਫਿਰ, ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਭਟਕਾਉਣ ਲਈ, ਰਾਮ ਨੇ ਰਥਚਾਲਕ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਰਥ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੋੜੋ, ਹੇ ਚਾਲਕ, ਤੇ ਚੱਲੋ।" "ਕੁਝ ਦੌੜ ਕੇ, ਰਥ ਮੁੜ ਪਿੱਛੇ ਮੋੜ ਦਿਓ, ਤਾਂ ਕਿ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਮੇਰਾ ਰਾਹ ਨਾ ਪਤਾ ਲੱਗੇ; ਇਹ ਕੰਮ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਕਰਨਾ।" ਰਾਮ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਥਚਾਲਕ ਨੇ ਐਸਾ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਮੁੜ ਕੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਰਥ ਦੱਸਿਆ। ਫਿਰ ਰਘੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਦੋ ਨੌਜਵਾਨ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਰਥ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹੇ, ਤੇ ਚਾਲਕ ਨੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਅਸ਼ਰਮ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਉਕਸਾਇਆ। ਫਿਰ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਦਸ਼ਰਥੀ, ਚਾਲਕ ਦੇ ਨਾਲ, ਰਥ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਕਰਕੇ, ਸ਼ੁਭ ਸ਼ਕੁਨ ਵੇਖ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਚਮਕਦਾਰ ਰਾਮਾਇਣ ਦੀ ਸਤਤਾਲੀ ਸਰਗਾ ਦੀ ਕਥਾ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਰਾਤ ਲੰਘ ਗਈ, ਉਹ ਨਾਗਰਿਕ, ਜੋ ਰਾਮ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜੇ ਹੋਏ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਮੁਰਝਾ ਗਏ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਟੁੱਟ ਗਏ। ਦੁੱਖ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ, ਵਾਰ ਵਾਰ ਦੇਖਦੇ, ਉਹ ਪੀੜਤ ਲੋਕ ਰਾਮ ਦੀ ਝਲਕ ਵੀ ਨਾ ਲੱਭ ਸਕੇ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ, ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਤੇ ਦਯਾਲੁ ਹੋਣ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ, ਉਹ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਕੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹਨ। "ਅਫ਼ਸੋਸ, ਉਹ ਨੀਂਦ, ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਖੋ ਲੈਂਦੀ ਹੈ! ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦੇ—ਚੌੜੀ ਛਾਤੀ ਵਾਲਾ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ। ਕਿਵੇਂ ਰਾਮ, ਜੋ ਵੱਡੀ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ ਤੇ ਸਦਾ ਵਚਨ ਦਾ ਪਾਬੰਦ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਭਗਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਵਨਵਾਸੀ ਬਣ ਗਿਆ?" "ਉਹ, ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਸੀ—ਕਿਵੇਂ ਉਹ ਰਘੁ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਸਿਰਮੌਰ, ਸਾਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਗਿਆ?" "ਆਓ, ਇਥੇ ਹੀ ਅੰਤ ਕਰੀਏ, ਜਾਂ ਵੱਡਾ ਵਿਦਾ ਲੈ ਲਈਏ; ਰਾਮ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ?" "ਇਥੇ ਸੁੱਕੀ ਲੱਕੜਾਂ ਬਹੁਤ ਹਨ, ਵੱਡੀਆਂ ਤੇ ਕਾਫੀ; ਆਓ, ਅਸੀਂ ਸਭ ਅੱਗ ਲਗਾ ਕੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਜਾਈਏ, ਜਾਂ...