ਰਾਘਵ, ਰਾਮ, ਤਮਸਾ ਨਦੀ ਦੇ ਸੁਹਣੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਆ ਕੇ, ਸੀਤਾ ਵੱਲ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਸਉਮਿਤ੍ਰੀ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। "ਸਉਮਿਤ੍ਰੀ, ਇਹ ਸਾਡੀ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਰਾਤ ਹੈ; ਤੇਰਾ ਜੰਗਲ-ਵਾਸ ਮੰਗਲਮਈ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਕੋਈ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਆਉਣ ਦੇ।" ਰਾਮ ਨੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ, "ਦੇਖ, ਜੰਗਲ ਸਭ ਖਾਲੀ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਰੋ ਰਹੇ ਹੋਣ; ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਤੇ ਪੰਛੀ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਠਿਕਾਣਿਆਂ 'ਚ ਲੁਕ ਗਏ ਹਨ।" ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, "ਅਯੋਧਿਆ, ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ, ਅੱਜ ਸਾਡੀ ਵਿਛੋੜੀ 'ਤੇ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਦੁਖੀ ਹੋਵੇਗੀ; ਉਸ ਦੇ ਨਰ-ਨਾਰੀ, ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ, ਸਾਡੀ ਯਾਦ 'ਚ ਰੋ ਰਹੇ ਹੋਣਗੇ। ਲੋਕ, ਜੋ ਰਾਜਾ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕ ਗੁਣਾਂ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਨਿਭੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹ ਸਉਮਿਤ੍ਰੀ, ਮੈਨੂੰ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਤੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਵੀ ਵਿਛੋੜੇ 'ਚ ਰੋ ਰਹੇ ਹੋਣਗੇ।" ਰਾਮ ਦਿਲੋਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, "ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੇ ਮਾਤਾ ਲਈ ਚਿੰਤਤ ਹਾਂ; ਕਦੇ ਉਹ ਸਾਡੀ ਯਾਦ 'ਚ ਰੋ-ਰੋ ਕੇ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਅੰਨ੍ਹੇ ਨਾ ਹੋ ਜਾਣ।" ਪਰ ਉਹ ਭਰਤ ਦੀ ਧਰਮ-ਨਿਸ਼ਠਾ ਤੇ ਦਯਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, "ਭਰਤ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਿਆਈ ਹੈ, ਉਹ ਪਿਤਾ ਤੇ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਧਰਮ, ਅਰਥ ਤੇ ਕਾਮ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਹੋਈਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰੇਗਾ। ਭਰਤ ਦੀ ਦਯਾ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸੋਚ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਪਿਤਾ-ਮਾਤਾ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ।" "ਸਉਮਿਤ੍ਰੀ, ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਨਿਭਾ ਕੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਆਇਆ ਹੈ; ਹੁਣ ਤੂੰ ਵੈਦੇਹੀ ਦੀ ਰਖਿਆ 'ਚ ਮੇਰੀ ਮਦਦ ਕਰ।" ਰਾਮ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, "ਅੱਜ ਰਾਤ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਸੌਂਦਾ, ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਚੰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਦੇ ਹੋਰ ਵੀ ਢੰਗ ਹਨ।" ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, "ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ, ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੰਭਾਲ ਕਰ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹੋ।" ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ, ਸੂਰਜ ਡੁੱਲਣ 'ਤੇ, ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਚਾਰਾ ਪਾ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਰਾਤ ਦੀ ਸ਼ੁਭ ਪੂਜਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੇ ਰਾਮ ਤੇ ਸਉਮਿਤ੍ਰੀ ਲਈ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਵਿਛੌਣੀਆਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ। ਤਮਸਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ, ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਸਉਮਿਤ੍ਰੀ ਉਸ ਵਿਛੌਣੀ 'ਤੇ ਲੈਟ ਗਏ। ਰਾਮ, ਜੋ ਥਕ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਲੈਟ ਕੇ ਸੁੱਤ ਗਿਆ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜਾਗਦੇ ਹੋਏ, ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਅਨੇਕ ਗੁਣਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦਾ ਰਿਹਾ। ਸਉਮਿਤ੍ਰੀ ਨੇ ਰਾਤ ਜਾਗ ਕੇ ਕੱਟੀ, ਤੇ ਜਦ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਿਆ, ਉਹ ਤਮਸਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਬਾਰੇ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਦੂਰਲੇ ਕੰਢੇ ਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਸਨ, ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਰਾਤ ਉਥੇ ਗੁਜ਼ਾਰੀ। ਸਵੇਰੇ, ਰਾਮ ਉਠ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ, ਜੋ ਸ਼ੁਭ ਲਕੜਾਂ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, "ਸਉਮਿਤ੍ਰੀ, ਦੇਖ, ਇਹ ਨਾਗਰਿਕ, ਆਪਣੇ ਘਰ-ਬਾਰ ਭੁਲਾਕੇ, ਸਾਡੇ ਲਈ ਰੁੱਖਾਂ ਹੇਠਾਂ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਹ ਸਾਡੀ ਯਾਦ 'ਚ, ਆਪਣਾ ਵਚਨ ਨਿਭਾ ਰਹੇ ਹਨ; ਉਹ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੇਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹਨ, ਪਰ ਆਪਣਾ ਮਨ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦੇ।" "ਜਦ ਤਕ ਇਹ ਨਾਗਰਿਕ ਸੁੱਤੇ ਹਨ, ਅਸੀਂ ਚੜ੍ਹ ਤੇ ਬਿਨਾ ਡਰ ਦੇ ਰਾਹ 'ਤੇ ਨਿਕਲ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।" ਰਾਮ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, "ਇਕਸ਼ਵਾਕੂ ਨਗਰ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕ, ਜੋ ਰੁੱਖਾਂ ਹੇਠਾਂ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਸੁੱਤੇ ਹਨ, ਉਹ ਹੋਰ ਦੁਖੀ ਨਾ ਹੋਣ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਕਾਰਨ ਦੁਖੀ ਹਨ, ਪਰ ਸਾਨੂੰ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ ਕਿ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਦੁਖੀ ਕਰੀਏ।" ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਧਰਮ-ਰੂਪ ਰਾਮ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਸੀ, ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, "ਮੈਂ ਸਹਿਮਤ ਹਾਂ, ਬੁਧੀਮਾਨ; ਆਓ, ਚੜ੍ਹ ਤੇ ਰਥ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹੀਏ।" ਰਾਮ ਨੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਰਥ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਜੋੜ; ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲ, ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ।" ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੇ ਚੰਗੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਰਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਜੋੜੀਆਂ ਹਥੀਆਂ ਨਾਲ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸੂਚਨਾ ਦਿੱਤੀ, "ਰਥ ਤਿਆਰ ਹੈ, ਬਲਵਾਨ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਯੋਧਿਆਂ 'ਚ ਸਰਵੋਤਮ; ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ ਜਲਦੀ ਚੜ੍ਹੋ। ਸਭ ਕੁਝ ਭਲਾ ਹੋਵੇ।" ਰਾਮ, ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਰਥ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ ਤਮਸਾ ਨਦੀ ਦੇ ਤੇਜ਼ ਵਹਿਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਗਿਆ। ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਮਹਾਨ ਤੇ ਬਲਵਾਨ ਰਾਮ ਨੇ ਇੱਕ ਵੱਡਾ, ਸੁਰੱਖਿਅਤ, ਕੰਡਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਸਤਾ ਪਾਇਆ, ਜੋ ਡਰਪੋਕਾਂ ਲਈ ਡਰਾਉਣਾ ਹੈ। ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਭਟਕਾਉਣ ਲਈ, ਰਾਮ ਨੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, "ਰਥ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੋੜ, ਤੇ ਚਲ ਪਏ।" "ਕੁਝ ਦੇਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲਾ ਕੇ, ਰਥ ਨੂੰ ਮੁੜ ਵਾਪਸ ਮੋੜ, ਤਾਂ ਕਿ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਮੇਰਾ ਰਸਤਾ ਪਤਾ ਨਾ ਲੱਗੇ; ਇਹ ਕੰਮ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਕਰ।" ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੇ ਰਾਮ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਥ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਚਲਾਇਆ, ਫਿਰ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸੂਚਨਾ ਦਿੱਤੀ। ਫਿਰ, ਦੋ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ, ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਰਥ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਚਲਾਇਆ। ਰਾਮ, ਦਾਸਰਥੀ, ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਸਮੇਤ, ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਰਥ ਕਰਕੇ, ਸ਼ੁਭ ਸ਼ਕੁਨ ਵੇਖ ਕੇ, ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਨਿਕਲ ਪਏ। ਹੁਣ, ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਇਣ, ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਸਤਵੀਂ-ਸਰਗਾ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ। ਜਦ ਰਾਤ ਲੰਘ ਗਈ, ਉਹ ਨਾਗਰਿਕ, ਜੋ ਰਾਮ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਦੁਖ ਵਿਚ ਅਡੋਲ ਹੋ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਟੁੱਟ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਉਹ ਪੀੜਾ ਵਾਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਵੇਖਦੇ, ਰੋ ਰਹੇ, ਪਰ ਰਾਮ ਦੀ ਝਲਕ ਵੀ ਨਾ ਪਾ ਸਕੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸਨ; ਉਹ ਬੁਧੀਮਾਨ ਤੇ ਦਯਾਲੁ ਰਾਮ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜ ਕੇ, ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਦੁਖ ਭਰੇ ਸ਼ਬਦ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। "ਉਹ ਨੀਂਦ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਡਾ ਮਨ ਲੈ ਲਿਆ, ਕਿੰਨੀ ਮਾੜੀ ਹੈ! ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਰਾਮ, ਚੌੜੇ ਛਾਤੀ ਤੇ ਬਲਵਾਨ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦੇ।" "ਕਿਵੇਂ ਰਾਮ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਚਨ ਦਾ ਪਾਬੰਦ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਨਿਭੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਜੰਗਲ-ਵਾਸੀ ਹੋ ਗਿਆ?