ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਤਮਸਾ ਦਰਿਆ ਦੇ ਸੁਹਾਵਣੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਰਾਮ ਨੇ ਸੀਤਾ ਵੱਲ ਮਿੱਠੀ ਨਿਗਾਹ ਕਰਕੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਸਉਮਿਤ੍ਰਿ, ਇਹ ਸਾਡੀ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਰਾਤ ਹੈ। ਤੇਰੇ ਲਈ ਇਹ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਸੁਭ ਕਲੇ ਸ਼ੁਭ ਹੋਵੇ, ਤੇਰਾ ਮਨ ਨਾ ਡੋਲੇ।” ਰਾਮ ਨੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਸੁੰਨੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, “ਵੇਖ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਖਾਲੀ ਪਏ ਹਨ, ਜਾਨਵਰ ਪੰਛੀ ਆਪਣੀਆਂ ਠਾਵਾਂ ਤੇ ਲੁਕ ਗਏ ਹਨ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਸਾਡੀ ਵਿਛੋੜੀ ਤੇ ਰੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਅੱਜ ਅਯੋਧਿਆ ਸ਼ਹਿਰ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਡੀ ਜੁਦਾਈ ਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਥਲੇ ਨਰ ਨਾਰੀ ਸਾਡੇ ਲਈ ਵਿਛੋੜਾ ਮਨਾਉਣਗੇ, ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਲੋਕ, ਜੋ ਪਿਤਾ ਦੀਆਂ ਨੇਕੀਆਂ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਡੂੰਘਾ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਡੇ ਲਈ, ਭਰਤ ਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਲਈ ਵੀ ਦੁਖੀ ਹੋਣਗੇ।” ਰਾਮ ਨੇ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਮਾਂ ਲਈ ਚਿੰਤਤ ਹਾਂ—ਕਦੇ ਉਹ ਸਾਡੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਰੋ ਰੋ ਕੇ ਅੰਨੇ ਨਾ ਹੋ ਜਾਣ। ਪਰ ਭਰਤ, ਜੋ ਧਰਮਾਤਮਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਿਤਾ ਮਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਕਾਮ ਨਾਲ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰੇਗਾ। ਭਰਤ ਦੀ ਦਇਆ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਸੋਚ ਕੇ, ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਨੂੰ ਮਾਂ ਪਿਤਾ ਲਈ ਚਿੰਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ। ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਕਰਤਵ ਨੂੰ ਨਿਭਾ ਕੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਆ ਗਿਆ ਹੈਂ, ਹੁਣ ਤੂੰ ਵੈਦੇਹੀ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਣ ਵਿਚ ਮਦਦ ਕਰ।” ਰਾਮ ਨੇ ਫਿਰ ਕਿਹਾ, “ਅੱਜ ਦੀ ਰਾਤ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਦਰਿਆ ਕੰਢੇ ਤੇ ਸੋਵਾਂਗਾ, ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਚੰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਵੀ ਹਨ।” ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਕਰਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਹੇ ਭਲੇ ਮਨੁੱਖ, ਘੋੜਿਆਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖੀਂ, ਸਦਾ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹੀਂ।” ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਣ ਉਪਰੰਤ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾ ਪਾਇਆ ਅਤੇ ਕੋਲ ਹੀ ਰਹਿ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕੀਤੀ। ਸ਼ਾਮ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਲਈ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਸੌਣ ਵਾਲੀ ਚਾਦਰ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ। ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਉਸ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਚਾਦਰ ਤੇ ਤਮਸਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਆਰਾਮ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਰਾਮ, ਜੋ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਲੇਟ ਗਏ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਜਾਗਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਗੁਣ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਪੂਰੀ ਰਾਤ ਜਾਗ ਕੇ, ਤਮਸਾ ਕੰਢੇ, ਰਾਮ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਸਵੇਰ ਹੋਣ ਤੱਕ ਕੱਟੀ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਤਮਸਾ ਦੇ ਦੂਰਲੇ ਕੰਢੇ, ਜਿਥੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਸਨ, ਉਥੇ ਰਾਮ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਰਾਤ ਬਿਤਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਸਵੇਰ ਹੋਈ ਤਾਂ ਰਾਮ ਉਠੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ, ਜੋ ਮੰਗਲ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਬੁਲਾਇਆ। “ਸਉਮਿਤ੍ਰਿ, ਵੇਖ ਉਹ ਨਾਗਰਿਕ, ਜੋ ਆਪਣੀਆਂ ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥੀਆਂ ਨੂੰ ਭੁਲਾ ਕੇ ਸਾਡੇ ਲਈ ਰੁੱਖਾਂ ਹੇਠਾਂ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਨਿਸ਼ਚਲਤਾ ਤੇ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸਾਡਾ ਵਿਛੋੜਾ ਸਹਿਣਾ ਔਖਾ ਹੋਵੇਗਾ।” ਰਾਮ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, “ਜੇ ਇਹ ਲੋਕ ਸਾਡੀ ਰਾਹੀ ਹੋਣੇ ਜਾਗ ਪਏ, ਤਾਂ ਸਾਡਾ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਔਖਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਸੋ ਰਹੇ ਹਨ, ਅਸੀਂ ਚੁਪਚਾਪ ਰਥ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਜਾਈਏ, ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਫਿਰ ਨਾ ਲੱਭ ਸਕਣ। ਇਹ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਕਰਤਵਾਂ ਕਰਕੇ ਦੁੱਖੀ ਹੋਏ ਹਨ, ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਦੁਖ ਨਾ ਦਈਏ।” ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਰਾਮ ਦੀ ਗੱਲ ਮੰਨ ਲਈ, “ਹਾਂ ਭਰਾ, ਚਲੋ ਜਲਦੀ ਰਥ ਤੇ ਚੜ੍ਹੀਏ।” ਰਾਮ ਨੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਰਥ ਜੋਤ, ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਰਥ ਚਲਾ, ਹੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ।” ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਚੁਸਤ ਹੋ ਕੇ ਰਥ ਜੋਤਿਆ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਰਥ ਤਿਆਰ ਹੈ। ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ ਜਲਦੀ ਚੜ੍ਹੋ। ਤੁਹਾਡਾ ਮੰਗਲ ਹੋਵੇ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਰਥ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਰਾਹੀਂ, ਤਮਸਾ ਦਰਿਆ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਗਏ। ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਉਹ ਵੱਡੀ, ਸੁੱਖ-ਸਾਵਧਾਨੀ ਵਾਲੀ, ਕੰਡਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸੜਕ ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਜੋ ਡਰਪੋਕਾਂ ਲਈ ਡਰਾਉਣੀ ਸੀ। ਫਿਰ, ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਭਟਕਾਉਣ ਲਈ, ਰਾਮ ਨੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਹੇ ਸਾਰਥੀ, ਰਥ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੋੜ ਕੇ ਚਲਾ। ਕੁਝ ਦੌੜ ਕੇ, ਫਿਰ ਰਥ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਮੋੜ, ਤਾਂ ਜੋ ਲੋਕ ਸਾਡਾ ਪਤਾ ਨਾ ਲੱਗਣ। ਇਹ ਕੰਮ ਬੜੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਕਰ।” ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਰਾਮ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤਾ, ਰਥ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਵਟਾ ਕੇ, ਫਿਰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਇਆ ਤੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ। ਫਿਰ, ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਸੀਤਾ ਰਥ ਤੇ ਚੜ੍ਹੇ, ਤੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਰਥ ਨੂੰ ਆਸ਼ਰਮ ਵਾਲੀ ਪੰਥੀ ਉੱਤੇ ਚਲਾਇਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਦਸ਼ਰਥ ਨੰਦਨ, ਚੰਗੇ ਸ਼ਗੁਨ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਰਥ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਕਰਕੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਏ। ਜਦ ਰਾਤ ਲੰਘ ਗਈ, ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਵਾਸੀ, ਜੋ ਰਾਮ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਪੱਥਰ ਵਰਗੇ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਘਮ, ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਹੰਜੂ ਲੈ ਕੇ, ਵਾਰ ਵਾਰ ਰਸਤਾ ਤੱਕਦੇ ਰਹੇ, ਪਰ ਰਾਮ ਦੀ ਝਲਕ ਵੀ ਨਾ ਮਿਲੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਹ ਗਿਆਨਵਾਨ ਤੇ ਦਇਆਵਾਨ ਲੋਕ, ਰਾਮ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ, “ਧਿੱਸ ਜਾਵੇ ਉਹ ਨੀਂਦ ਨੂੰ, ਜੋ ਸਾਡਾ ਮਨ ਖੋਹ ਲੈਂਦੀ ਹੈ! ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਚੌੜੇ ਛਾਤੀ ਅਤੇ ਬਲਵਾਨ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦੇ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ, ਸੀਤਾ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਆਪਣਾ ਦਿਲ ਮਜਬੂਤ ਕਰਕੇ ਰਵਾਨਗੀ ਪਕੜੀ, ਤੇ ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਅਥਾਹ ਦੁੱਖ ਛੱਡ ਗਏ।