ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੇ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਰਥ ਵਿੱਚੋਂ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਮੋੜਿਆ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹਨੇਰੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲੈ ਗਿਆ। ਰਾਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਰਾਘਵ—ਭਗਵਾਨ ਰਾਮ—ਸੁਖਦਾਇਕ ਤਮਸਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਠਹਿਰ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੀਤਾ ਵੱਲ ਪਿਆਰ ਭਰੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਲਕਸ਼ਮਣ—ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ—ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਇਹ ਸਾਡੀ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਰਾਤ ਹੈ। ਤੇਰਾ ਇਹ ਜੰਗਲ-ਵਾਸ ਮੰਗਲਮਈ ਹੋਵੇ, ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਆਵੇ।" ਰਾਮ ਨੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, "ਵੇਖ, ਕਿਵੇਂ ਇਹ ਸਾਰੇ ਜੰਗਲ ਖਾਲੀ ਪਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਰੋਂਦੇ ਹੋਏ ਹੋਣ, ਜਾਨਵਰ ਤੇ ਪੰਛੀ ਆਪਣੇ ਠਿਕਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕ ਗਏ ਹਨ।" ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਅੱਜ, ਅਯੋਧਿਆ—ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ—ਸਾਡੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਜ਼ਰੂਰ ਦੁਖੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਉਥਲੇ ਨਰ-ਨਾਰੀ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਪੀੜਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨਗੇ।" ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਜੋ ਲੋਕ ਰਾਜਾ ਦੀਆਂ ਗੁਣਾਂ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਾੜ ਭਾਵਨਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਮੇਰੇ, ਤੇਰੇ, ਭਰਤ ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਲਈ ਵਿਛੋੜਾ ਮਨਾਉਣਗੇ।" "ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਮਾਂ ਲਈ ਚਿੰਤਤ ਹਾਂ, ਕਦੇ ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਰੋਂਦੇ-ਰੋਂਦੇ ਅੰਨ੍ਹੇ ਨਾ ਹੋ ਜਾਣ। ਪਰ ਭਰਤ, ਜੋ ਧਰਮਾਤਮਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਧਰਮ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਕਾਮ ਨਾਲ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦੇਵੇਗਾ।" ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਦਿਲਾਸਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, "ਭਰਤ ਦੀ ਦਇਆ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸੋਚ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਲਈ ਚਿੰਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ।" ਫਿਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਕਰਤਵ ਕਰ ਲਿਆ—ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਆ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਤੂੰ ਸੀਤਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵਿਚ ਮੇਰੀ ਮਦਦ ਕਰ।" "ਇਹ ਰਾਤ ਮੈਂ ਇੱਥੇ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਸੌਂਦਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਚੰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਹੋਰ ਜੰਗਲ-ਵਾਸ ਦੇ ਢੰਗ ਹਨ," ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, "ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ, ਤੂੰ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰ।" ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਚਾਰਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਫਿਰ, ਸ਼ੁਭ ਸਾਂਝ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੇ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਲਈ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਚਾਦਰਾਂ ਨਾਲ ਸੌਣ ਦਾ ਬਿਸਤਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ—ਤੀਜੇ—ਉਸ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲੇ ਬਿਸਤਰੇ ਉੱਤੇ ਤਮਸਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਲੇਟ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਲੇਟ ਗਏ ਅਤੇ ਨੀਂਦ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਏ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਜਾਗਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਰਾਤ ਭਰ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਗੁਣ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਰਾਤ ਲੰਘ ਗਈ, ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ, ਪਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਤਮਸਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਰਾਮ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਉਸ ਦੂਰਲੇ ਕੰਢੇ, ਜਿੱਥੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਚਰਦੇ ਸਨ, ਰਾਮ ਆਪਣੇ ਸੰਗੀਆਂ ਨਾਲ ਉਹ ਰਾਤ ਬਿਤਾਈ। ਸਵੇਰੇ, ਰਾਮ ਉਠੇ, ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ, ਜਿਸਦੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਸ਼ੁਭ ਲਕੜਾਂ ਸਨ, ਕਿਹਾ, "ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਵੇਖ, ਇਹ ਨਾਗਰਿਕ ਆਪਣੇ ਘਰ-ਦੁਆਰ ਛੱਡ ਕੇ ਸਾਡੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਰੁੱਖਾਂ ਹੇਠਾਂ ਆ ਕੇ ਲੱਗ ਗਏ ਹਨ।" "ਇਹ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਵਚਨ ਤੇ ਕਾਇਮ ਹਨ, ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਛੱਡਣ ਦੀ ਬਜਾਇ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੇ ਦੇਣਗੇ।" ਰਾਮ ਨੇ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ, "ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਲੋਕ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਅਸੀਂ ਚੁੱਪਚਾਪ ਰਥ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲ ਚਲਦੇ ਹਾਂ।" "ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕ ਜੋ ਰੁੱਖਾਂ ਹੇਠਾਂ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਕੇ ਸੂਤ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਦੁੱਖ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲੇ, ਪਰ ਸਾਡੇ ਕਾਰਨ ਹੋਰ ਦੁਖੀ ਨਾ ਹੋਣ।" ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਰਾਮ ਦੇ ਇਸ ਸੁਝਾਅ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰ ਲਿਆ, "ਠੀਕ ਹੈ, ਚਲੋ ਜਲਦੀ ਰਥ ਤੇ ਚੜ੍ਹੀਏ।" ਤਦ ਰਾਮ ਨੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, "ਰਥ ਜਲਦੀ ਜੋਤ, ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲ, ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ!" ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੇ ਚੁਸਤਤਾ ਨਾਲ ਰਥ ਨੂੰ ਚੰਗੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋਤਿਆ ਅਤੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸੂਚਨਾ ਦਿੱਤੀ, "ਰਥ ਤਿਆਰ ਹੈ, ਪ੍ਰਭੂ। ਤੁਸੀਂ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਚੜ੍ਹੋ। ਤੁਹਾਡੀ ਯਾਤਰਾ ਮੰਗਲਮਈ ਹੋਵੇ।" ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਰਥ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਏ। ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਤਮਸਾ ਨਦੀ ਦੇ ਉਲਝੇ ਹੋਏ ਤੇਜ਼ ਧਾਰ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਸੁਖਦਾਇਕ ਰਸਤਾ ਲੰਘੇ, ਜੋ ਡਰਪੋਕਾਂ ਲਈ ਡਰਾਉਣਾ ਸੀ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸੀ। ਫਿਰ, ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਭਟਕਾਉਣ ਲਈ, ਰਾਮ ਨੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਰਥ ਨੂੰ ਉੱਤਰੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਮੋੜ।" ਕੁਝ ਦੂਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, "ਹੁਣ ਰਥ ਵਾਪਸ ਮੋੜ, ਤਾਂ ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਾਡਾ ਪਤਾ ਨਾ ਲੱਗੇ।" ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੇ ਰਾਮ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤਾ ਤੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਖਿਆ ਕਿ ਹੁਣ ਰਥ ਤਿਆਰ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਰਤਨ, ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ, ਜੋਤੇ ਹੋਏ ਰਥ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਏ ਅਤੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੇ ਰਸਤੇ ਵੱਲ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਹੰਕਾਰਿਆ। ਦਾਸਰਥੀ ਰਾਮ ਨੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨਾਲ, ਉੱਤਰੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਰਥ ਮੋੜ ਕੇ, ਮੰਗਲਮਈ ਸ਼ਕੁਨ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ। ਜਦੋਂ ਰਾਤ ਲੰਘ ਗਈ, ਉਹ ਨਾਗਰਿਕ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਟੁੱਟ ਗਏ ਸਨ, ਗਹਿਰੀ ਚੁੱਪ ਵਿਚ ਪੈ ਗਏ। ਉਹ ਦੁੱਖ ਦੇ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਸਨ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਤੱਕਦੇ ਰਹੇ, ਪਰ ਰਾਮ ਦੀ ਝਲਕ ਵੀ ਨਾ ਮਿਲੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਮੁਰਝਾਏ ਹੋਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਦਇਆਵਾਨ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਆਪਸ ਵਿਚ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਵਿਆਕੁਲਤਾ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ।