ਵੇਦਾਂ, ਜੋ ਸਾਡੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਦੌਲਤ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਡੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿਣਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਡੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਵੀ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿਣਗੀਆਂ। ਹੁਣ ਤੇਰੇ ਜੰਗਲ ਜਾਣ ਦੀ ਗੱਲ 'ਤੇ ਹੋਰ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਰਹੀ; ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੋ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਰਾਹ 'ਤੇ ਖੜੇ ਹਾਂ, ਸਾਡੇ ਲਈ ਹੋਰ ਕੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਅਸੀਂ, ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ, ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਹੰਸਾਂ ਵਰਗੇ ਚਿੱਟੇ ਵਾਲਾਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਨਿਮਰ ਚਲਣ-ਚਲਦੇ, ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲਪੇਟੇ, ਤੈਨੂੰ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਇੱਥੇ ਕਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਯਜਨਾਂ ਅਜੇ ਪੂਰੇ ਨਹੀਂ ਹੋਏ; ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਹੋਣੀ ਤੈਨੂੰ ਵਾਪਸ ਆਉਣ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਿਆਰੇ। ਇੱਥੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ—ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਨਾ ਚਲਣ ਵਾਲੇ—ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹਨ; ਜਦ ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਭਗਤਾਂ 'ਤੇ ਭਗਤੀ ਦਿਖਾ। ਜੰਗਲ ਦੇ ਦਰੱਖਤ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜੜਾਂ ਉਤੜ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਹਵਾ ਨਾਲ ਉਡ ਰਹੇ ਹਨ, ਅਜਿਹੇ ਲਗਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਪਿਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਅਤੇ ਹਵਾ ਨਾਲ ਉਡਦੇ ਹੋਏ ਰੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਪੰਛੀ ਵੀ ਆਪਣੇ ਰੁੱਖਾਂ 'ਤੇ ਬੈਠੇ, ਨਾ ਖਾਣ ਵਿੱਚ, ਨਾ ਚਲਣ ਵਿੱਚ, ਅਡੋਲ ਹੋ ਕੇ, ਤੈਨੂੰ—ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ 'ਤੇ ਦਇਆਵਾਨ ਹੈ—ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਲਈ ਆਵਾਜ਼ ਮਾਰੀ, ਤਾਂ ਉਥੇ ਹਨੇਰਾ ਛਾ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਆਇਆ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ, ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਰਥ ਤੋਂ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਲ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਹੋਏ, ਹਨੇਰੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲੈ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਚਲੋ, ਛੇਤ ਚੈਪਟਰ ਸੁਣੋ। ਫਿਰ ਰਾਘਵ, ਤਮਸਾ ਨਦੀ ਦੇ ਸੁਹਣੇ ਕੰਢੇ 'ਤੇ ਟਿਕ ਕੇ, ਸੀਤਾ ਵੱਲ ਵੇਖ ਕੇ, ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ ਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਆਖੀਆਂ। "ਇਹ ਸਾਡੀ ਪਹਿਲੀ ਰਾਤ ਹੈ, ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭੇਜੀ ਗਈ; ਤੇਰੀ ਜੰਗਲ-ਵਾਸ ਸ਼ੁਭ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਆਵੇ।" "ਵੇਖ, ਜੰਗਲ ਚਾਰੀਂ ਵਿਰਾਨ ਪਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਰੋ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਜਾਨਵਰ ਤੇ ਪੰਛੀ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਠਿਕਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕ ਗਏ ਹਨ।" "ਅੱਜ, ਅਯੋਧਿਆ ਸ਼ਹਿਰ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੈ, ਸਾਡੇ ਵਿਛੋੜੇ 'ਤੇ, ਇਸਦੇ ਮਰਦ-ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ, ਜਰੂਰ ਦੁਖੀ ਹੋਵੇਗੀ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।" "ਲੋਕ, ਜੋ ਰਾਜਾ ਦੀਆਂ ਕਈ ਗੁਣਾਂ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਤੈਨੂੰ, ਮੈਨੂੰ, ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਅਤੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਦੁਖੀ ਹੋਣਗੇ।" "ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਲਈ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅੱਖਾਂ ਸਾਡੇ ਲਈ ਰੋ-ਰੋ ਕੇ ਅੰਧੀ ਨਾ ਹੋ ਜਾਣ।" "ਪਰ ਭਰਤ, ਜੋ ਧਰਮਵਾਨ ਹੈ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਧਰਮ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਕਾਮ ਨਾਲ ਜੋੜੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸੰਤੋਖ ਦੇਵੇਗਾ।" "ਭਰਤ ਦੀ ਦਇਆ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸੋਚ ਕੇ, ਹੇ ਬਲਵਾਨ, ਮੈਂ ਪਿਤਾ ਜਾਂ ਮਾਤਾ ਲਈ ਚਿੰਤਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।" "ਹੇ ਨਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਨਿਭਾ ਕੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਆਇਆ ਹੈ; ਹੁਣ ਤੂੰ ਵੈਦੇਹੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰ।" "ਇਹ ਰਾਤ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਤਮਸਾ ਦੇ ਕੰਢੇ 'ਤੇ ਸੌਂਦਾ, ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਚੰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵੀ ਅਨੇਕ ਵਾਸ-ਥਾਨ ਹਨ।" ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ ਨੂੰ ਆਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਘਵ ਨੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਵੀ ਆਖਿਆ, "ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਸਦਾ ਚੌਕਸੀ ਕਰ, ਹੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ, ਨਰਮ ਸੁਭਾਉ ਵਾਲੇ।" ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ, ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਣ 'ਤੇ, ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਚਾਰਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਰਹਿਆ। ਸ਼ਾਮ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰ ਕੇ, ਰਾਤ ਆਉਣ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਥ-ਚਾਲਕ ਨੇ ਰਾਮ ਅਤੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ ਲਈ ਪਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਚਾਦਰਾਂ ਨਾਲ ਸੌਣ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ। ਤਮਸਾ ਦੇ ਕੰਢੇ 'ਤੇ, ਪਤਿਆਂ ਨਾਲ ਢਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਸੌਣ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ ਨਾਲ ਉਥੇ ਲੇਟ ਗਿਆ। ਜਦ ਰਾਮ, ਥੱਕਾ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਲੇਟ ਕੇ ਸੁ ਗਿਆ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਰਥ-ਚਾਲਕ ਨੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਕਈ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ ਨੇ ਉਹ ਰਾਤ ਜਾਗ ਕੇ ਗੁਜਾਰੀ, ਤੇ ਜਦ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਿਆ, ਉਹ ਤਮਸਾ ਦੇ ਕੰਢੇ 'ਤੇ, ਰਥ-ਚਾਲਕ ਨੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦਾ ਰਿਹਾ। ਤਮਸਾ ਦੇ ਦੂਜੇ ਕੰਢੇ 'ਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵੱਸਦੇ ਸਨ, ਰਾਮ ਨੇ ਉਹ ਰਾਤ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਉਥੇ ਗੁਜਾਰੀ। ਸਵੇਰੇ, ਵਿਖਿਆਤ ਰਾਮ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਸ਼ੁਭ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਨੂੰ ਆਖਿਆ: "ਹੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਵੇਖ, ਇਹ ਨਾਗਰਿਕ, ਆਪਣੇ ਘਰ-ਦਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਰੁੱਖਾਂ ਹੇਠਾਂ ਸਿਰਫ ਸਾਡੇ ਲਈ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ।" "ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਲੋਕ ਆਪਣਾ ਵਚਨ ਨਿਭਾਉਣ ਵਿੱਚ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਹਟਦੇ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਮਨ ਬਦਲਣ ਦੀ ਥਾਂ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੇਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹਨ।" "ਜਦ ਤਕ ਉਹ ਸੌਂਦੇ ਹਨ, ਅਸੀਂ ਛੇਤੀ ਰਥ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਰਾਹ 'ਤੇ ਜਾਂ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।" "ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਨਗਰੀ ਦੇ ਭਗਤ ਨਾਗਰਿਕ, ਜੋ ਰੁੱਖਾਂ ਹੇਠਾਂ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਸੌਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਹੁਣ ਹੋਰ ਸੌਂਦੇ ਨਾ ਰਹਿਣ।" "ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਰਤੱਵਾਂ ਕਰਕੇ ਜੋ ਦੁਖ ਪਾਇਆ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲੇ, ਪਰ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਦੁਖੀ ਨਾ ਕਰੀਏ।" ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ, ਧਰਮ-ਸਰੂਪ ਰਾਮ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਸਹਿਮਤ ਹਾਂ, ਹੇ ਗਿਆਨੀ; ਛੇਤੀ ਰਥ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹੀਏ।" ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੇ ਰਥ-ਚਾਲਕ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਰਥ ਛੇਤੀ ਜੋੜ, ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ। ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਇੱਥੋਂ ਚਲਾ, ਹੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ!" ਰਥ-ਚਾਲਕ ਨੇ ਛੇਤੀ-ਛੇਤੀ ਚੰਗੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਰਥ ਜੋੜਿਆ ਅਤੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਰਥ, ਹੇ ਬਲਵਾਨ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਯੋਧਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਜੋੜਿਆ ਤੇ ਤਿਆਰ ਹੈ। ਛੇਤੀ ਚੜ੍ਹੋ, ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ। ਸਭ ਕੁਝ ਚੰਗਾ ਹੋਵੇ।" ਰਾਘਵ, ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ, ਰਥ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਤਮਸਾ ਨਦੀ, ਜੋ ਤੇਜ਼ ਵਗਦੀ ਤੇ ਘੁੰਮਦੀ ਸੀ, ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਗਿਆ, ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ। ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਵਿਖਿਆਤ, ਬਲਵਾਨ ਰਾਮ, ਇੱਕ ਵੱਡੀ, ਸੁਰੱਖਿਅਤ, ਕੰਡਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਾਹ 'ਤੇ ਆ ਗਿਆ, ਜੋ ਡਰਪੋਕਾਂ ਲਈ ਡਰਾਉਣੀ ਸੀ। ਫਿਰ, ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਭਟਕਾਉਣ ਲਈ, ਰਾਮ ਨੇ ਰਥ-ਚਾਲਕ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਰਥ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੋੜ, ਹੇ ਰਥ-ਚਾਲਕ, ਤੇ ਚੱਲ ਪੈ।