ਜਦੋਂ ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵੇਦ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਚੱਲਦੇ ਆਏ ਹਾਂ, ਅੱਜ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਯ ਤੇਰੇ ਲਈ, ਪਿਆਰੇ ਰਾਮ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਵੇਗਾ। ਉਹ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਡੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਵੇਦ, ਜੋ ਸਾਡੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਡੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿਣਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਡੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਵੀ ਧਰਮ ਦੀ ਰਾਖੀ ਹੇਠਾਂ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿਣਗੀਆਂ। ਹੁਣ, ਤੇਰੇ ਜੰਗਲ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਸੋਚਣ ਦੀ ਕੋਈ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਦ ਤੂੰ ਆਪ ਧਰਮ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਤੁਰ ਪਿਆ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਸਾਡੇ ਵਰਗਿਆਂ ਲਈ ਹੋਰ ਕੀ ਬਚਦਾ ਹੈ? ਅਸੀਂ ਤੈਨੂੰ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਾਂ—ਸਾਡੇ ਸਿਰ ਝੁਕੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਸਾਡੇ ਵਾਲ ਬਗਲੇ ਵਾਂਗ ਚਿੱਟੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਾਡਾ ਚਲਣ-ਫਿਰਣ ਧਰਤੀ ਦੀ ਧੂੜ ਨਾਲ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਯਜਨ ਅਧੂਰੇ ਪਏ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਕੇਵਲ ਤੇਰੇ ਵਾਪਸੀ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਿਆਰੇ। ਇੱਥੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ—ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਅਚਲ—ਤੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਭਗਤੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ; ਜਦ ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਤੂੰ ਵੀ ਭਗਤਾਂ ਉੱਤੇ ਭਗਤੀ ਦਿਖਾ। ਜਦ ਦਰੱਖ਼ਤ ਆਪਣੇ ਰੂੜੇ ਉਖਾੜੇ ਹੋਏ ਤੇ ਹਵਾ ਨਾਲ ਉੱਡਦੇ ਹੋਏ ਤੈਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਦੇ, ਉਹ ਵੀ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਉੱਡਦੇ ਹੋਏ ਰੋ ਰਹੇ ਜਾਪਦੇ ਹਨ। ਪੰਛੀ ਵੀ, ਜੋ ਹੁਣ ਨਾ ਉੱਡ ਰਹੇ ਹਨ, ਨਾ ਖਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੇ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਉੱਤੇ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਤੈਨੂੰ, ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆਵਾਨ ਹੈ, ਬੇਨਤੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਜਦ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਤੇਰੀ ਵਾਪਸੀ ਲਈ ਪੁਕਾਰਿਆ, ਤਾਂ ਉਥੇ ਹਨੇਰਾ ਛਾ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਰਾਮ ਦੇ ਰਾਹ ਨੂੰ ਰੋਕ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਵੀ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਰਥ ਤੋਂ ਖੋਲ੍ਹਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਲ ਨਾਲ ਭਿਗੋ ਕੇ ਹਨੇਰੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲੈ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਤਮਸਾ ਦਰਿਆ ਦੇ ਸੁਹਾਵਣੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਆ ਕੇ ਠਹਿਰੇ, ਤਾਂ ਰਾਮ ਨੇ ਸੀਤਾ ਵੱਲ ਵੇਖ ਕੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ! ਇਹ ਸਾਡੀ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਰਾਤ ਹੈ। ਤੇਰੀ ਜੰਗਲ ਵਾਸੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਮੰਗਲਮਈ ਹੋਵੇ, ਤੇਰਾ ਮਨ ਕਦੇ ਵੀ ਚਿੰਤਤ ਨਾ ਹੋਵੇ।" ਰਾਮ ਨੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਵੇਖ ਕੇ ਆਖਿਆ, "ਦੇਖ, ਕਿਵੇਂ ਇਹ ਸਾਰੇ ਜੰਗਲ ਸੁੰਨੇ ਪਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਰੋ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਜਾਨਵਰ ਤੇ ਪੰਛੀ ਆਪਣੇ ਠਿਕਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਏ ਹਨ।" "ਅੱਜ, ਅਯੋਧਿਆ ਨਗਰੀ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੈ, ਸਾਡੀ ਜੁਦਾਈ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਦੁਖੀ ਹੋਵੇਗੀ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ। ਲੋਕ, ਜੋ ਰਾਜਾ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕ ਗੁਣਾਂ ਕਰਕੇ ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਭਗਤ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਤੇਰੇ, ਮੇਰੇ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਅਤੇ ਭਰਤ ਲਈ ਵੀ ਰੋਣਗੇ।" ਰਾਮ ਨੇ ਫਿਰ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਲਈ ਚਿੰਤਤ ਹਾਂ; ਪ੍ਰਭੂ ਕਰੇ ਉਹ ਸਾਡੇ ਲਈ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਰੋ ਰੋ ਕੇ ਅੰਨ੍ਹੇ ਨਾ ਹੋ ਜਾਣ। ਪਰ ਭਰਤ, ਜੋ ਧਰਮਾਤਮਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਿਤਾ-ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਧਰਮ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਕਾਮ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰੇਗਾ। ਭਰਤ ਦੀ ਦਇਆ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਲਈ ਚਿੰਤਤ ਨਹੀਂ ਹਾਂ।" "ਹੇ ਪੁਰਖਾਂ ਵਰਗੇ, ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਕਰਤਵਿਆ ਨਿਭਾ ਕੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਆ ਗਿਆ ਹੈਂ; ਹੁਣ ਤੂੰ ਵੈਦੇਹੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰ।" ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, "ਅੱਜ ਦੀ ਰਾਤ ਮੈਂ ਇਥੇ ਦਰਿਆ ਕੰਢੇ ਸੋਵਾਂਗਾ; ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਚੰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਹਨ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਘੋੜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਿਗਰਾਨੀ ਰੱਖੀਂ, ਹੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ!" ਜਦ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਗਿਆ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘਾਸ ਪਾਣੀ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ। ਫਿਰ, ਸ਼ੁਭ ਸੰਧਿਆ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰ ਕੇ, ਅਤੇ ਰਾਤ ਆਉਣ ਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਥਵਾਨ ਨੇ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਲਈ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਚਾਦਰਾਂ ਨਾਲ ਸੁੱਤਣ ਲਈ ਥਾਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ। ਤਮਸਾ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ, ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਉਸ ਖੱਟੀ ਉੱਤੇ, ਰਾਮ ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ ਆਰਾਮ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਜਦ ਰਾਮ, ਥੱਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਲੇਟ ਗਿਆ ਅਤੇ ਨੀਂਦ ਆ ਗਈ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਰਾਤ ਭਰ ਚੌਕੀਦਾਰੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਰਥਵਾਨ ਨੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਅਨੇਕ ਗੁਣਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਰਾਤ ਭਰ ਜਾਗਦਾ ਰਿਹਾ, ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਿਆ, ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਤਮਸਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਰਥਵਾਨ ਨੂੰ ਰਾਮ ਦੀਆਂ ਵਡਿਆਈਆਂ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਦੂਜੇ ਪਾਰ, ਜਿਥੇ ਮੱਝਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਥੇ ਰਾਮ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਉਹ ਰਾਤ ਬਿਤਾਈ। ਸਵੇਰੇ, ਰਾਮ ਉੱਠਿਆ, ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ! ਦੇਖ, ਇਹ ਨਗਰਵਾਸੀ, ਆਪਣੇ ਘਰ-ਦੁਆਰ ਭੁੱਲ ਕੇ, ਸਾਡੇ ਲਈ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਹੇਠਾਂ ਆ ਕੇ ਪਏ ਹੋਏ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਨਿਸ਼ਚਯ ਤੋਂ ਹਟਦੇ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਤੱਕ ਦੇਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹਨ, ਪਰ ਸਾਡਾ ਸਾਥ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੇ।" "ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਲੋਕ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਅਸੀਂ ਚੁਪਚਾਪ ਰਥ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਇੱਥੋਂ ਨਿਕਲ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।" ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਗਰਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਦੁੱਖ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਾਡੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਹੋਰ ਦੁਖੀ ਨਾ ਹੋਣ।" ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ, ਜੋ ਧਰਮ ਦਾ ਜੀਵੰਤ ਰੂਪ ਜਾਪਦਾ ਸੀ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਸਹਿਮਤ ਹਾਂ, ਹੇ ਗਿਆਨੀ! ਆਓ, ਜਲਦੀ ਰਥ ਤੇ ਚੜ੍ਹੀਏ।" ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੇ ਰਥਵਾਨ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਰਥ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਜੋੜ, ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਇੱਥੋਂ ਚਲਾ, ਹੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ!" ਰਥਵਾਨ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਚੰਗੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਰਥ ਜੋੜਿਆ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਬਾਹੁਬਲੀ, ਤੇਜਸਵੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰ! ਰਥ ਤਿਆਰ ਹੈ, ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ ਜਲਦੀ ਚੜ੍ਹੋ। ਸਭ ਕੁਝ ਚੰਗਾ ਹੋਵੇ।" ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਰਾਮ, ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਰਥ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਤਮਸਾ ਦਰਿਆ, ਜੋ ਤੇਜ਼ ਵਗਦੀ ਤੇ ਘੁੰਮਦੀ ਸੀ, ਪਾਰ ਕਰ ਗਿਆ। ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਤੇ ਸੁੁਰੱਖਿਅਤ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ, ਜੋ ਕਾਂਟਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸੀ, ਪਰ ਡਰਪੋਕਾਂ ਲਈ ਡਰਾਉਣਾ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜੰਗਲ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਅਗਲੀ ਚਰਨ ਵੱਲ ਪੈਰ ਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਏ ਲੋਕਾਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਪੰਛੀਆਂ ਤੇ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਦੀਆਂ ਦੁਆਵਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ।