ਜਦ ਰਾਮ ਚੰਦ੍ਰ ਜੀ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣਾ ਪਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਇਕਠੇ ਹੋਏ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਪ੍ਰੀਤਮ! ਜਦ ਤੂੰ ਤਪਤ ਧੁੱਪ 'ਚ ਛਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਤੁਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਵਾਜਪੇਯ ਯਜਨ ਵਾਲੀਆਂ ਛਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਤੇਰੇ ਲਈ ਛਾਂ ਬਣਾਵਾਂਗੇ।" ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਜੋ ਨਿਰਣੈ ਸਾਡਾ ਸਦਾ ਵੈਦਿਕ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਰਿਹਾ, ਹੁਣ ਉਹ ਵੀ ਤੇਰੇ ਲਈ ਜੰਗਲ ਤੱਕ ਤੇਰਾ ਪਾਲਣ ਕਰੇਗਾ। ਸਾਡੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ, ਸਾਡੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਦੌਲਤ ਵੱਡੇ ਵੇਦ, ਸਾਡੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿਣਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਡੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਵੀ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿਣਗੀਆਂ।" ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੋਰ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਤੇਰੇ ਜੰਗਲ ਜਾਣ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਉੱਤੇ ਹੋਰ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਜਦ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਰਸਤੇ ਖੜੇ ਹਾਂ, ਸਾਡੇ ਲਈ ਹੋਰ ਕੀ ਰਹਿ ਗਿਆ?" ਉਹ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ, ਧਰਤੀ ਦੀ ਧੂੜ ਨਾਲ ਰੰਗੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਸਫੈਦ ਬੂੜ੍ਹੇ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲੇ ਸਿਰ ਝੁਕਾ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, "ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾ।" ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਇੱਥੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਯਜਨ ਅਜੇ ਅਧੂਰੇ ਹਨ; ਉਹ ਯਜਨ ਤੇਰੇ ਵਾਪਸੀ ਉੱਤੇ ਹੀ ਪੂਰੇ ਹੋਣਗੇ। ਇੱਥੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ, ਚਲਦਿਆਂ ਤੇ ਅਚਲ, ਤੇਰੇ ਭਗਤ ਹਨ; ਜਦ ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੂੰ ਵੀ ਭਗਤਾਂ ਉੱਤੇ ਭਗਤੀ ਦਿਖਾ।" ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਜਦ ਅਸੀਂ ਤੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਦੇ, ਰੁੱਖ ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉਖੜ ਕੇ ਹਵਾ ਨਾਲ ਉੱਡ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਤੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਰੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਪੰਛੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਰੁੱਖਾਂ 'ਚ ਚੁੱਪਚਾਪ ਬੈਠੇ ਹਨ, ਨਾ ਖਾ ਰਹੇ, ਨਾ ਹਿਲ ਰਹੇ, ਉਹ ਵੀ, ਹੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਤੈਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।" ਜਦ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰੋ ਰੋ ਕੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਾਪਸੀ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਥੇ ਅਚਾਨਕ ਹਨੇਰਾ ਛਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਰਾਮ ਦੇ ਰਾਹ ਨੂੰ ਰੋਕ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਵੀ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਰਥ ਤੋਂ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਿਗੋ ਕੇ ਹਨੇਰੇ ਕੋਲ ਲੈ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਚੌਂਤਾਲੀਵੇਂ (46) ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਰਘੁਨੰਦਨ ਰਾਮ, ਸੁਹਾਵਣੇ ਤਮਸਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਸੀਤਾ ਵਲ ਤੱਕਦੇ ਹੋਏ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਸੌਮਿਤ੍ਰ, ਇਹ ਸਾਡੀ ਪਹਿਲੀ ਰਾਤ ਹੈ ਜੋ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਉਣੀ ਪਈ। ਤੇਰਾ ਜੰਗਲੀ ਵਾਸ ਸੁਖਮਈ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ।" "ਦੇਖ, ਕਿਵੇਂ ਇਹ ਜੰਗਲ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਸੁੰਨ ਹੋਏ ਪਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਰੋ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਜਾਨਵਰ ਤੇ ਪੰਛੀ ਆਪਣੇ ਠਿਕਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿਮਟ ਗਏ ਹਨ। ਅੱਜ, ਅਯੋਧਿਆ ਨਗਰੀ, ਜੋ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੈ, ਸਾਡੇ ਵਿਛੋੜੇ ਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਰੂਪ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਹੋਵੇਗੀ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਲੋਕ, ਜੋ ਪਿਤਾ ਦੇ ਅਨੇਕ ਗੁਣਾਂ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਨੋਂ-ਮਨ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਮੇਰੇ, ਤੇਰੇ, ਭਾਰਤ ਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ 'ਤੇ ਰੋਵਣਗੇ।" "ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੇ ਮਾਂ ਲਈ ਚਿੰਤਤ ਹਾਂ; ਕਦੇ ਉਹ ਸਾਡੀ ਯਾਦ 'ਚ ਰੋ ਰੋ ਕੇ ਅੰਨ੍ਹੇ ਨਾ ਹੋ ਜਾਣ। ਪਰ ਭਾਰਤ, ਜੋ ਧਰਮਾਤਮਾ ਹਨ, ਪਿਤਾ ਤੇ ਮਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ, ਅਰਥ ਤੇ ਕਾਮ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਸੰਤੋਖ ਦੇਣਗੇ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਦਇਆ ਬਾਰੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਸੋਚ ਕੇ, ਹੇ ਬਲਵਾਨ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਲਈ ਚਿੰਤਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।" "ਹੇ ਨਰ ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ, ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਪਾਲਣ ਕਰਕੇ ਆਪਣਾ ਫਰਜ ਨਿਭਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਹੁਣ ਤੂੰ ਵੈਦੇਹੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਮਦਦ ਕਰ।" "ਇਸ ਰਾਤ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਤਮਸਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸੁਤਾਂਗਾ; ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਚੰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਹੋਰ ਕਈ ਜੰਗਲੀ ਥਾਂਵਾਂ ਹਨ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਘੋੜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਨਿਗਰਾਨੀ ਰੱਖੀਂ, ਹੇ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ।" ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ, ਜਦ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਗਿਆ, ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਚਾਰਾ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ, ਸ਼ੁਭ ਸਾਂਝ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਜਦ ਰਾਤ ਹੋ ਗਈ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਲਈ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਸੈਜ ਤਿਆਰ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਤਮਸਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਸੈਜ 'ਤੇ ਸੋ ਗਏ। ਜਦ ਰਾਮ, ਥੱਕੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਨਾਲ ਲੇਟ ਗਏ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਰਾਤ ਜਾਗਦੇ ਹੋਏ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਅਨੇਕ ਗੁਣ ਦੱਸਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਐਸੇ ਹੀ ਰਾਤ ਗੁਜ਼ਰ ਗਈ, ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਿਆ, ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤਮਸਾ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਗੁਣ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਦੂਜੇ ਕੰਢੇ, ਜਿੱਥੇ ਗਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਥੇ ਰਾਮ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਰਾਤ ਬਿਤਾਈ। ਸਵੇਰੇ, ਰਾਮ ਉੱਠੇ ਤੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਹੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰ, ਵੇਖ, ਇਹ ਨਾਗਰਿਕ ਆਪਣੇ ਘਰ-ਦਵਾਰ ਭੁੱਲ ਕੇ, ਸਾਡੇ ਲਈ ਰੁੱਖਾਂ ਹੇਠਾਂ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਲੋਕ ਸਾਡਾ ਪਿੱਛਾ ਛੱਡਣ ਦਾ ਵਚਨ ਨਹੀਂ ਤੋੜਦੇ, ਇੰਝ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੇਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹਨ, ਪਰ ਆਪਣਾ ਨਿਰਣੈ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦੇ।" "ਜਦ ਤਕ ਇਹ ਲੋਕ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਅਸੀਂ ਚੁੱਪਚਾਪ ਰਥ 'ਚ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਬਿਨਾ ਡਰ ਦੇ ਰਸਤਾ ਤੈਅ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਨਗਰ ਦੇ ਇਹ ਭਗਤ ਜਨ, ਜੋ ਰੁੱਖਾਂ ਹੇਠਾਂ ਆਸਰਾ ਲਏ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਦੁੱਖ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਤੋਂ ਤਾ ਅਸੀਂ ਮੁਕਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਹੋਰ ਦੁੱਖੀ ਨਾ ਕਰੀਏ।" ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਸਹਿਮਤ ਹਾਂ, ਹੇ ਗਿਆਨੀ! ਆਓ ਜਲਦੀ ਰਥ 'ਚ ਚੜ੍ਹੀਏ।" ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਰਥ ਤਿਆਰ ਕਰ, ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਰਥ ਚਲਾ, ਹੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ।" ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਛੇਤੀ ਰਥ ਨੂੰ ਚੰਗੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਤੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਬਲਵਾਨ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਸਭ ਕੁਝ ਤਿਆਰ ਹੈ। ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ ਜਲਦੀ ਚੜ੍ਹੋ। ਤੁਹਾਡੀ ਯਾਤਰਾ ਸੁਖਮਈ ਹੋਵੇ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਘੁਨੰਦਨ ਰਾਮ, ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ, ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਗਦੀ ਤੇ ਘੁੰਮਦੀ ਤਮਸਾ ਨਦੀ ਨੂੰ ਰਥ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਪਾਰ ਕਰ ਗਏ।